İran’da 28 Aralık’ta yüksek enflasyon ve ekonomik kriz nedeniyle başlayan ve kısa sürede rejim karşıtı gösterilere dönüşen protestolara ilişkin hak ihlali bilançosu ağırlaşıyor.
Human Rights Activists News Agency (HRANA), İran’da rejim karşıtı protestoların ardından güvenlik güçlerinin müdahalelerine ilişkin 33 günlük bilanço raporunu yayımladı. Rapora göre, protestolar süresince 118’i çocuk olmak üzere en az 6 bin 92 protestocu hayatını kaybetti.
Raporda, toplam ölü sayısının 6 bin 479’a ulaştığı, 11 bin 20 kişinin ise ağır yaralandığı belirtildi. Ayrıca 17 bin 91 ölüm vakasının soruşturma aşamasında olduğu kaydedildi.
Zorla itiraf ve toplu tutuklamalar
HRANA’nın raporuna göre, 281 kişiden zorla “itiraf” başlığı altında videolar alındı ve bu görüntüler devlet televizyonlarında yayımlandı. 11 bin 27 kişi hakkında ise soruşturma açılarak ifadeye çağrıldı.
Meşhed başta olmak üzere birçok kentte gözaltı merkezlerindeki koşulların ağır olduğu belirtilirken, protestoların sokak aşamasının yatışmasına rağmen tutuklamaların sürdüğü vurgulandı.
Son 24 saat içinde Dezful, Yazd, Borujen, Borujerd ve Nur kentlerinde en az 706 kişinin gözaltına alındığı belirtilen raporda, FARAJA Kamu Güvenliği Polisi’nin 28 Aralık’tan bu yana ülke genelinde 327 protestocunun tutuklandığını açıkladığı aktarıldı. Hormozgan Eyaleti İstihbarat Genel Müdürlüğü ise protestolarla bağlantılı olarak 65 kişinin gözaltına alındığını duyurdu.
Yaralılara yönelik gözaltı baskısı
Raporda, İran rejiminin yaralı protestoculara yönelik özel bir tutuklama pratiği geliştirdiğine dikkat çekildi. Yaralıların tıbbi yardım aramasının dahi gözaltı riski taşıdığı ifade edildi.
Tahran’daki bir kaynağın anlatımına göre, gözlerinden saçma mermisiyle yaralanan çok sayıda kişi özel bir göz hastanesinde tedavi gördü. Protestoların ardından güvenlik birimleri ve üniversite temsilcilerinin hastaneyi ziyaret ederek, 8-12 Ocak tarihleri arasında tedavi gören kişilerin isimlerini aldığı bildirildi.
İran Sağlık Bakanlığı Hemşirelik İşlerinden Sorumlu Yardımcısı’nın, tedavi sırasında farklı isim verilmesi hâlinde denetim yapılmadığını söylemesi, raporda “korku ikliminin fiilen kabulü” olarak değerlendirildi.
Rojhilat Kadın Derneği: Yaşananlar insanlık suçudur
Rojhilat Kadın Derneği, İran ve Rojhilat’ta yaşananlara ilişkin yaptığı açıklamada, yaşananların insanlığa karşı suç olduğunu belirtti. Açıklamada, uluslararası toplumun sessizliğinin suçların sürmesine zemin hazırladığı vurgulandı.
Dernek açıklamasında şu çağrıya yer verildi:
“Uluslararası örgütleri, insan hakları örgütlerini, demokratik kurumları ve yetkilileri sessizliği bozmaya, İslam Cumhuriyeti’nin suçlarını insanlığa karşı suç olarak tanımaya ve cinayet, işkence ve baskıdan sorumlu olanları uluslararası adalete teslim etmeye çağırıyoruz.”
Uluslararası toplumun sessizliğinin işlenen suçların devam etmesine doğrudan izin verdiğine dikkat çekilerek, “Bu nedenle yalnızca söz düzeyinde değil, eylem, hesap verebilirlik ve cezalandırma düzeyinde de açık, güçlü ve etkili bir yanıt verilmesi gerektiğini bir kez daha vurguluyoruz. Özgürlük ve adalet mücadelesi durmamalıdır. Kadınlar özgür, eşit ve insancıl bir yaşam taleplerinden asla vazgeçmeyeceklerdir. Kadınların İran’daki, Kürdistan’daki, Rojava’daki veya başka bir yerdeki mücadelelerinin zulümden uzak bir yaşam, insanlık onuru ve kadınların mağdur olmadığı bir gelecek için verilen bir mücadele olduğunu vurguluyoruz” denildi.
İran’daki protestolar
İran’da protestolar, 28 Aralık 2025’te Tahran’daki Kapalı Çarşı esnafının yüksek enflasyon ve para birimi tümenin tarihi değer kaybına karşı greve gitmesiyle başladı. Kısa sürede diğer eyaletlere yayılan eylemler, rejim karşıtı protestolara dönüştü.
Son bir yılda tarihi dip seviyelere gerileyen riyal, yüzde 40’a ulaşan enflasyon ve artan yaşam maliyetleri halkın alım gücünü ciddi biçimde düşürdü. Yaptırımlar, kötü yönetim ve yolsuzluk iddiaları ekonomik krizi derinleştirdi.
İnternet engeli ve sert müdahale
Başkent Tahran’da 8 Ocak’ta protestoların şiddetlenmesinin ardından İran yönetimi internet erişimini engelledi. Güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle birçok kentte çatışmalar yaşandı.
Protestolar, rejimin baskıcı politikalarına ve ekonomik krize karşı toplumsal tepkinin simgesi haline gelirken, hak ihlallerine ilişkin raporlar art arda yayımlanmaya devam ediyor.
