İran’da protestolar nedeniyle internetin tamamen kapatılmasının ardından ülkeden haber almak zorlaştı.
20 günü aşkın süren bağlantı sorunlarının ardından internete sınırlı ve aralıklı erişim yeniden sağlandı.
Ancak bu durum, normalleşmeden ziyade belirsiz bir süreci işaret ediyor.
NetBlocks ve Cloudflare gibi uluslararası kuruluşların raporlarına göre, mevcut erişim ağır kısıtlamalar, çok katmanlı filtreleme ve saatlik hatta günlük olarak değişebilen kesintilerle karakterize ediliyor.
Nujinha’nın haberine göre göre, 8 Ocak saat 12.00’de internetin tamamen kesilmesiyle eş zamanlı olarak sabit hat ve cep telefonu iletişimi de beş gün boyunca ciddi şekilde aksatıldı.
17 Ocak’a kadar kısa mesaj göndermek dahi mümkün olmadı. Ülkede ve ülke dışında yaşayanlar, iletişimsizliği “derin ve karanlık bir kuyu” olarak tanımlarken, eleştirmenler bu durumu toplum üzerinde yaygın psikolojik etkiler yaratan bir “toplu beyaz işkence” örneği olarak nitelendiriyor.
‘Karanlık bir kuyuda mahsur kaldık’
Mahabad kentinde yaşayan Sanya K., kesintinin ilk günlerindeki durumu şöyle anlattı:
“Sanki karanlık bir kuyuda mahsur kalmıştık. Telefonlar akşam 6-7 gibi karanlık çöktüğünde tamamen kesiliyordu ve iki gün boyunca diğer şehirlerdeki akrabalarımızdan bile haber alamadık. Olaylardan yalnızca uydu televizyonu aracılığıyla haberdar oluyorduk, sesimiz hiçbir yere ulaşmıyordu.”
Antenler toplatıldı
Yerel medyaya göre, internet 10 Ocak’a kadar tamamen kapalı kaldı; bu tarihten sonra ise Snap gibi yerel uygulamalarda da ciddi aksamalar yaşandı. 10 Ocak itibarıyla Tahran başta olmak üzere birçok kentte, uydu ve Starlink antenlerini toplamak amacıyla evlere izinsiz girişlerin başladığı bildirildi.
Kirmanşah eyaletindeki Sahneh (Sarab Sahne) kentinde yaşayan Avan H., yaşananlara ilişkin şunları belirtti:
“Polis memurları komşunun dairesinin zilini çaldı ve evlerinin çatısına çıkarak sahip oldukları tüm uydu antenlerini aldı. Villa tipi evlerde yaşayanlar ise polis zili çalmasın ya da evde olmadıklarını düşünsünler diye korkudan kapılarını kilitledi, perdeleri çekti ve ışıkları söndürdü.”
Evlere zorla girildi
Bazı yurttaşların, özellikle apartman komplekslerinde yaşayanların, tespit edilmemek için uydu antenlerini çatıdan balkonlara taşıdığı belirtilirken; Serdeşt gibi kentlerde polis memurlarının bazı evlerin çatı ve balkonlarına ulaşmak için vinç kullandığı ifade edildi. Mahabad, Bane, Saqqiz ve diğer kentlerde ise apartmanlara zorla girildiği, çatı ve balkon camlarının kırıldığına dair çok sayıda ihbar yapıldığı bildirildi.
Çin’in yardımıyla bağlantı kesildi
Devrim Muhafızları’na bağlı bir medya kuruluşu, rejimin Çin’in yardımıyla Starlink uydu bağlantısını devre dışı bırakmayı başardığını belirtti. Güvenilir bir kaynak ise ilk günlerde yaşanan kesintiyi doğrularken, “Bazı insanlar uydu kanallarının yönlendirmesiyle cihazlarını yeniden etkinleştirdi, ancak yalnızca zorunlu durumlarda ve tespit edilmemek için büyük bir dikkatle açıyorlar” dedi.
Öte yandan rejimin, 14 Ocak’ta yurt dışına tek yönlü aramalara sınırlı izin verdiği ancak bu görüşmelerin çoğu kişi için iki ila dört dakikayı aşmadığı ve yüksek maliyetler nedeniyle erişimin fiilen kısıtlı kaldığı bildirildi. Yurttaşlardan Nasrin M., “Tüm süre boyunca sadece gürültü duydum, kardeşime sadece hayatta olduğumuzu söyleyebildim” diye belirtti.
Sınırda yaşananlar
Yaklaşık 20 gün boyunca yurt dışından İran’a yapılan aramaların tamamen engellenmesinin ardından, 26 Ocak itibarıyla yalnızca sabit hatlar üzerinden arama yapılmasına izin verildi. Bu görüşmelerin ise sıkı denetim altında gerçekleştiği bildirildi. Sevdiklerinden haber alamamak ve işlerine ya da planlarına daha fazla zarar gelmesini önlemek isteyen bazı kişiler sınır bölgelerine yöneldi. İlk aşamada, yurt içi dolaşıma açık SIM kartlar sınır hatlarında yoğun kalabalıklar oluştururken, dolaşımın da kesintiye uğramasıyla birlikte yabancı SIM kartlara olan talep arttı ve kısa süreli sınır ötesi geçişlerde gözle görülür bir hareketlilik yaşandı.
Merivan kentinden Kzhal K., sınır bölgelerindeki durumu şöyle anlattı:
“Başmak sınırı hem ulaşım hem de yasadışı SIM kart satın almak isteyenler nedeniyle aşırı kalabalıklaştı. 2 GB internet içeren bir Irak SIM kartı, 20 milyon tümene kadar satılıyordu, SIM’ler sınırda iyi çalışıyordu. Bir arkadaşım, yurt dışındaki kardeşiyle iletişim kurabilmek için iki günde bir Bane ya da Serdeşt’e gitmek zorunda kalıyordu. Ancak zamanla sınır bölgeleri güvenlik güçleri ve aracılarla dolduruldu, SIM kart ve VPN satıcıları tek tek aranmaya başlandı.”
Parisa Sh. ise yabancı bir üniversiteden beklediği önemli bir e-postaya erişebilmek için sınırı geçmek zorunda kaldığını belirterek, “Şoför Urmiye’den Razi sınırına 4 milyon tümene aldı. Türkiye’ye giriş-çıkış ücretlerini de ödedikten sonra Van sınır terminalinde e-postalarımı kontrol edebildim ve yaklaşık bir saat sonra yeniden İran’a döndüm” dedi.
Filtre kırıcı uygulamalar
İran’da internet erişimi tamamen filtre kırıcı uygulamalara (VPN) ve özel IP adreslerine bağlı hale geldi. Bazı veri merkezleri ve sağlayıcılardan alınan IP adresleri, yalnızca uluslararası internete erişim sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bu adreslerin yapılandırmaları, filtre kırıcı pazarında 15 milyon toman veya daha fazlasına alınıp satılıyor. Ancak bu bağlantıların hiçbiri kalıcı veya istikrarlı değil. Milyon dolarlık filtre kırıcı pazarı hareketli olsa da satıcılar güvenilir bağlantı garantisi vermiyor; kullanıcılar ayrıca internet ve aramalarının güvenliğinden emin olamıyor ve daha iyi filtre kırıcılar arıyor.
Tam internet hâlâ mümkün değil
Rejim, “Bale”, “IGap” ve “Eta” gibi ücretsiz yapılandırmalar ile güvensiz yerel uygulamaları tanıtarak kullanıcı etkinliklerine erişmeye çalışıyor. İçerideki kullanıcılar, Telegram ve WhatsApp gibi küresel uygulamalara erişim için şifre alamıyor; iki hafta içinde nüfusun yalnızca yaklaşık yüzde ikisi internete erişebildi. Küresel internete bağlanma vaatleri ikinci haftanın ortasından sonuna ertelenirken, üçüncü haftada sahte bir erişim görünümü oluşturuldu. Trafikteki alışılmadık artış, alan adlarının beyaz listesinin genişletildiğini gösteriyor. Yani hükümet daha fazla seçilmiş ve onaylanmış siteye erişimi açarken, ücretsiz ve tam internet hâlâ mümkün değil.
Kesintilerin dördüncü haftası
Yurttaşlardan Kaziveh S., üçüncü haftadaki internete bağlanma zorluklarını şöyle aktardı: “Birkaç dakikalık bağlantı için bir seferde yalnızca tek bir filtre kırıcı ve operatörü denedik, ancak sesli ve görüntülü görüşme yapmak, dosya göndermek veya almak hiç mümkün olmadı.”
İnternet kesintisinin dördüncü haftasına girilirken, insanlar hâlâ istikrarlı bir küresel internete erişimden yoksun. Uzmanlar, internetin 9 Ocak öncesi durumuna dönmeyeceğini ve İranlı yetkililerin gerektiğinde trafiği engellemek ve kontrol etmek için yeni bir sistem kurduğunu veya bu sistemi kademeli olarak devreye aldığını söylüyor.
HRANA’nın 39. gün raporu
Protestolar 39 gününü geride bırakırken, Human Rights Activists News Agency (HRANA) 38 günlük bilançoyu açıkladı. Raporda, protesto eylemleri sırasında yaşanan ölümlerin sayısının 6 bin 872’ye çıktığı belirtildi.
Öldürülen kişilerden 6 bin 443’ünün rejim güçleri tarafından katledildiği kaydedildi. Bunlardan 156’sının çocuk olduğu bilgisi paylaşıldı. Ülke genelindeki protestolarda 11 bin 280 ölüm vakasının olduğuna dair bilgilerin araştırıldığı ifade edildi.
MA’nın haberine göre raporda öne çıkan bir diğer husus ise, öğrencilerin protestolarının sürdüğü yönünde oldu. Raporda, “Çeşitli şehirlerde tutuklamalar ve güvenlik önlemleri sürdürülüyor. İnternet erişiminde ve iletişimde devam eden aksamalar ve istikrarsızlık devam ediyor. Protestoculara karşı açılan davalar hızlandırılmış durumda” denildi.
Raporda, öğrenci toplantılarının ve aktivizminin devam ettiğine işaret edilerek, “Tebriz’de, tıp bilimleri öğrencilerinden oluşan bir grubun kampüste, öldürülenleri fotoğraflarını sergileyerek ve anma töreni düzenleyerek anma etkinliği gerçekleştirdiği videolar ortaya çıktı. Aynı zamanda Meşhed ve Şiraz’da da benzer toplantılar ve etkinliklerin gerçekleştiğine dair raporlar geldi” ifadelerine yer verildi.
