Dikkatini yoğunlaştırmış halde, 26 yaşındaki serbest grafik tasarımcı Maria Clara Lewenkopf, Rio de Janeiro Karnavalı’nı canlandıran popüler sokak kortejleri olan “blocos”lara katılırken giyeceği bir denizkızı kostümü yapmak için eski bir balık ağını kesiyor. “Buraya gelmemiş olsaydım aklıma asla gelmezdi!” diye gülüyor; kıyafetini ilk kez giymek için sabırsızlanıyor.
Genç kadın, 9 Şubat’ta Copacabana’daki bir kioskte düzenlenen ve plajdan toplanan atıklardan kostüm yapımını konu alan atölyeye katılan 70 kişiden biri.
2019’dan bu yana gönüllülerle her ay plaj temizliği etkinlikleri düzenleyen Orla Rio adlı şirket tarafından organize edilen bu etkinlik, Brezilyalılar için çok önemli olan bu festival sırasında halkı geri dönüşüm konusunda bilinçlendirmeyi amaçlıyor.
Maria Clara Lewenkopf, plastik şişelerden yapılmış çiçekleri kostümüne bağlarken şöyle diyor:
“Her yıl herkes farklı görünmek için yeni aksesuarlar satın almak istiyor ama aslında elimizde olanları dönüştürerek de kostüm yaratabiliriz.”
Bu yıl resmi olarak 13–18 Şubat tarihleri arasında düzenlenen karnaval öncesindeki günlerde, Rio halkı (Cariocalar) Rio’nun merkezinde bulunan dev halk pazarı Saara’nın dar sokaklarına giderek sim, çiçek, tütü ve “fantasia” yani kostümlerini yapmak için türlü ucuz aksesuarlar satın almayı çok seviyor.
5 Şubat’ta yayımlanan Ticaret, Hizmetler ve Turizm Federasyonu anketine göre nüfusun %11’i festival için kıyafet satın aldığını ya da satın almayı planladığını belirtiyor.
Geri dönüştürülmüş malzeme hayal gücünü tetikliyor
Tüm bu alışverişlerin şenlik sonrası çöp sahalarını büyütmesini önlemek için yeniden kullanımı teşvik eden girişimler ortaya çıkıyor. Orla Rio’nun yanı sıra, dansçı Mariana Pinho tarafından kurulan “Sustenta Carnaval” adlı proje, 2020’den bu yana Sambodrome’daki ünlü samba okulu geçit törenlerinden kalan omuzluklar, şapkalar, pelerinler ve diğer aksesuarları toplayarak sonraki yıllarda Rio’nun tarihi liman bölgesindeki bir depoda yeniden satışa sunuyor.
Orla Rio atölyesini yöneten 28 yaşındaki kostüm tasarımcısı Ursula Barreto’ya göre başarılı bir kostüm için tüketim çılgınlığı şart değil: “Karnaval her şeyden önce yaratıcılık ve özgürlük anıdır.”
Oval gözlüklü sanatçı, geri dönüştürülmüş malzemelerin hayal gücünü de geliştirdiğine inanıyor. Meslektaşı, 25 yaşındaki Lupi Filardi ise şöyle anlatıyor:
“Bir keresinde geri dönüştürülmüş kâğıt parçalarıyla kendimi bulmaca olarak giydirmiştim!”
Boynunda düğmelerden yapılmış bir kolye taşıyor.
Sabır ve coşkuyla çalışan iki arkadaş, bazı katılımcıların fark etmedikleri yeteneklerini ortaya çıkarmayı başardı. Turizm Bakanlığına bağlı ve Brezilya’nın yurtdışında tanıtımından sorumlu Embratur kurumunda çalışan 40 yaşındaki Lucas Linas, renkli pipetleri birleştirerek müzisyen kılığına girmek için renkli bir pan flüt yaptı.
“Aslında el becerim yoktur,” diyerek şaşkınlığını dile getiriyor.
Biraz ileride, 25 yaşındaki coğrafyacı Daniel Mateus, küçük ayna parçalarını çiçek desenli bir masa örtüsüne yapıştırarak eteğe dönüştürüyor.
“Kimsenin sahip olmadığı eşsiz bir parça olacak,” diye seviniyor.
Kentsel geri dönüşümün hizmetindeki ‘catadores’
Buna rağmen geri dönüşüm konusunda farkındalık hâlâ yaygınlaşmış değil. Karnaval boyunca her gün düzenlenen yaklaşık altmış “bloco” geçidi, sokaklarda ve plajlarda devasa miktarda plastik bardak ve içecek kutusu bırakıyor. Ayrıştırma sisteminin yetersizliği nedeniyle, büyük plastik çuvallar taşıyan yüzlerce “catador” (atık toplayıcı), bu çöp yığınlarından bira kutuları ve metal içecek ambalajları toplayarak geri dönüşüm kooperatiflerine ve hurdacılara satıyor.
40 yaşındaki Afro-Brezilyalı catadora Monique Barbosa, Rio merkezindeki XV Meydanı’nda bir ağacın çevresinde biriken çöpleri ayırırken şöyle hesaplıyor:
‘Karnaval sırasında günde 200 ila 500 real (32–81 avro) kazanıyorum!’
Brezilya Atık ve Çevre Derneği’ne göre ülkedeki yaklaşık 700 bin catador, Brezilya’daki kentsel katı atık geri dönüşümünün yüzde 67,2’sini sağlıyor. Buna rağmen ülkede çöplerin yalnızca %8,3’ü geri dönüştürülüyor (Fransa’da bu oran ortalama yüzde 52).
Catadorların çoğu — aralarında çok sayıda evsiz kişi de bulunuyor — kayıt dışı çalışıyor ve ciddi sağlık riskleri ile kesilme tehlikesine maruz kalıyor. Monique Barbosa ise gururla şöyle diyor:
“Şehri temizlemeye yardım ediyoruz!”
Karnaval sırasında bu işçilerin sunduğu büyük çevresel hizmet karşısında Rio de Janeiro Belediyesi, şehir merkezinde “catador evi” adı verilen bir alan oluşturdu. Bu merkezde yataklar, duşlar, yemekler ve hatta festival süresince destek vermek üzere psikologlar bulunuyor. Bu uygulama, çoğu zaman görünmez kalan ve kötü muamele gören ancak vazgeçilmez olan bu mesleğin tanınması yönünde atılmış bir adım olarak görülüyor.
Rio Karnavalı 2025 yılında 28 Şubat Cuma ve 8 Mart Cumartesi tarihleri aralığında düzenlenmişti. Toplamda 9 gün süren festivalde her sene olduğu gibi bu yıl da samba dansları eşliğinde sokaklarda doyasıya eğlence yaşanmıştı.
