İspanya hükümetinin ABD’nin İran’a yönelik askeri operasyonlarında kullanılmasına izin vermediği iki stratejik üs, Madrid ile Washington arasında diplomatik gerilime yol açtı. Toplamda yaklaşık 37 kilometrekarelik bir alanı kapsayan bu tesisler, İber Yarımadası’nın güneyinde yer alan Naval Station Rota ve Morón Air Base askeri üsleri.
Başbakan Pedro Sanchez’in hükümeti, ABD’nin ülkede bulunan askeri üslerini İran’a saldırmak için kullanmasına izin vermeyi reddetti.
ABD Başkanı Donald Trump’ın yanıtı ise 3 Mart Salı günü geldi. Trump, ülkesinin İspanya ile tüm ticareti askıya alacağını açıkladı.
İspanya’yı suçlayan ifadeler kuran Trump, “Tüm ticareti askıya alacağız. İspanya ile hiçbir ilgimiz olmasını istemiyoruz” diye konuştu.
ABD’nin 70 yılı aşkın süredir çeşitli askeri amaçlarla kullandığı bu üsler, Avrupa, Afrika ve Ortadoğu’ya yönelik operasyonlarda önemli bir lojistik merkez işlevi görüyor.
Ancak İspanya Başbakanı Pedro Sánchez hükümetinin üslerin İran harekâtında kullanılmasına izin vermemesi, ABD Başkanı Donald Trump ile Madrid yönetimi arasında yeni bir krizin kapısını araladı.
Sánchez hükümeti kararını “savaşa hayır” politikasıyla gerekçelendirirken, Washington yönetimi buna karşılık İspanya ile ticareti askıya alabileceğini duyurdu.
Atlantik ve Akdeniz’in kesişimindeki üs: Rota
İspanya’nın güneyindeki Endülüs bölgesinde, Cádiz kentinin Rota kasabasında bulunan Rota deniz üssü, ülkenin en büyük donanma altyapılarından biri olarak kabul ediliyor.
Yaklaşık 2 bin 300 hektarlık bir alana yayılan tesiste toplam uzunluğu 2,4 kilometreyi aşan üç büyük iskele bulunuyor. Ayrıca geniş bir askeri havaalanı da üssün parçası. Bu alanlar hem İspanyol hem de ABD donanmaları tarafından ortak kullanılıyor.
Üste kışlalar, idari binalar, konutlar, eğitim merkezleri ve ikmal depoları gibi hem askeri hem de sivil tesisler yer alıyor. Askerlerin ve ailelerinin üs dışına çıkmadan yaşayabilmelerine olanak sağlayan altyapı sayesinde Rota adeta küçük bir yerleşim alanı işlevi görüyor.
Cádiz Körfezi’nde yer alan Navantia tersanesi de üs için önemli bir rol oynuyor. ABD Donanması, savaş gemileri ve destroyerlerin bakım ve onarımı için bu tesisle sözleşme yapmış durumda.
Stratejik hava köprüsü: Morón üssü
Sevilla’nın yaklaşık 60 kilometre uzağında bulunan Morón hava üssü ise Rota’ya yaklaşık 130 kilometre mesafede yer alıyor. Üs 1941 yılında, İspanya’da Francisco Franco diktatörlüğünün ilk yıllarında inşa edildi.
Bugün sabit personel ve geçici konuşlandırmalar dahil edildiğinde Morón’da 5 binden fazla, Rota’da ise yaklaşık 2–3 bin askeri ve sivil personel bulunuyor.
Elcano Kraliyet Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Félix Arteaga, bu üslerin geniş alanları ve altyapıları sayesinde askerlerin uzun süreli konuşlanmalar için gerekli tüm imkânlara sahip olduğunu belirtiyor.
Arteaga’ya göre üslerde bazı alanlar ortak kullanılıyor; pistler bunlardan biri. Bunun yanında hangarlar gibi belirli bölgeler ise iki ülkenin ayrı kullanımına ayrılmış durumda.
Soğuk Savaş anlaşmasıyla başlayan işbirliği
ABD’nin İspanya’daki askeri varlığı 1950’li yıllarda başlayan bir anlaşmaya dayanıyor. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği’ne karşı Avrupa’da askeri konuşlanma arayışındaki Washington ile uluslararası izolasyondan çıkmak isteyen Madrid yönetimi arasında bir yakınlaşma yaşandı.
Bu süreçte Dwight D. Eisenhower ile Franco yönetimi arasında güçlü antikomünist ortaklık oluştu. 1953’te imzalanan Madrid Paktları, ABD’ye İspanya’da dört askeri üs kullanma hakkı tanıdı: Rota, Morón, Zaragoza ve Torrejón de Ardoz.
Zamanla ABD’nin kalıcı varlığı Rota ve Morón ile sınırlı kaldı. 1970’lerin sonunda İspanya’nın demokrasiye geçişiyle birlikte üslerin kontrolü Madrid yönetimine geçti ve kullanım ortak bir anlaşma çerçevesinde düzenlendi.
ABD operasyonları için kritik lojistik merkez
Arteaga’ya göre bu üslerin değeri büyük ölçüde coğrafi konumlarından kaynaklanıyor. Atlantik kıyısındaki Rota, derin suya ihtiyaç duyan büyük savaş gemilerinin faaliyet gösterebildiği nadir limanlardan biri. Ayrıca Akdeniz’in giriş kapısında yer alıyor.
Morón ise düz bir arazi üzerinde bulunuyor ve yılda yaklaşık 300 gün açık gökyüzüne sahip olması nedeniyle askeri havacılık için elverişli koşullar sunuyor.
Bu özellikleri sayesinde üsler, ABD’nin Avrupa ve Afrika’daki askeri komutanlıkları için önemli bir lojistik merkez işlevi görüyor.
Geçmişte Afganistan savaşı sırasında bu üsler ABD’den Ortadoğu’ya giden askeri uçuşlar için kritik bir geçiş noktasıydı. 2012’de Libya’nın Bingazi kentindeki ABD büyükelçiliğine düzenlenen saldırı sonrasında gönderilen hızlı müdahale birimi de bu üslerden yola çıkmıştı.
Ayrıca Rota üssü, NATO’nun füze savunma sisteminin önemli parçalarından biri olarak kabul ediliyor.
Alternatif üsler var ama avantajları sınırlı
ABD’nin Akdeniz’de İtalya, Yunanistan ve Türkiye gibi ülkelerde de askeri tesisleri bulunuyor. Ancak uzmanlara göre bu üslerin hiçbiri Rota ve Morón’un sunduğu coğrafi avantajların tamamına sahip değil.
Arteaga’ya göre askeri üslerin daha doğuya kayması yeni kısıtlamalar da getiriyor. Rusya’ya yakın bölgelerde konuşlanma arttıkça bazı silah sistemleri ve askeri ekipmanların kullanımına yönelik kısıtlamalar da artıyor.
Bu nedenle Rota ve Morón, ABD’nin Avrupa’dan Ortadoğu ve Afrika’ya uzanan askeri hatlarında uzun süredir “ideal ara durak” olarak görülüyor. Ancak Madrid’in son kararı, bu stratejik hattın kullanımında yeni bir belirsizlik yaratmış durumda.
