Genetikçi Michael Lynch, 2010 yılında yayımladığı çalışmada, sanayileşmiş toplumlarda önümüzdeki yüzyıllarda insanın genel “uygunluğunda” ciddi bir düşüş yaşanabileceğini öne sürdü. Aynı dönemde Birleşik Krallık, Avustralya, Danimarka, İsveç ve Norveç gibi ülkelerde IQ seviyelerinde gerileme olduğunu gösteren çalışmalar yayımlandı. Bu bulgular, insanların giderek daha az zeki hale geldiği yönünde yorumlandı.
Ancak bu tartışma, bilimsel olduğu kadar tarihsel olarak da tartışmalı bir zemine dayanıyor. “İnsanın bozulması” fikri, 20. yüzyılda uygulanan ve büyük etik ihlaller içeren öjeni politikalarının da temelini oluşturmuştu. O dönemde bu görüşler çoğu zaman bilimsel verilerden ziyade ideolojik önyargılarla şekillenmişti.
Bugün ise genom dizileme teknolojileri sayesinde mutasyonlar doğrudan ölçülebiliyor. Elde edilen veriler, insanların diğer birçok canlıya kıyasla daha yüksek bir mutasyon oranına sahip olduğunu ortaya koyuyor. Bu noktada belirleyici faktörlerden biri erkekler. Kadınlar yumurtalarıyla doğarken, erkeklerde sperm hücreleri yaşam boyunca sürekli üretiliyor ve bu süreçte yeni mutasyonlar ortaya çıkıyor. Erkeklerin uzun yıllar çocuk sahibi olabilmesi de mutasyonların birikmesi için daha fazla zaman yaratıyor.
Buna rağmen her bireyde bulunan yaklaşık 100 yeni mutasyonun büyük bölümü herhangi bir etki yaratmıyor. Bunun nedeni, DNA’nın önemli bir kısmının işlevsiz bölgelerden oluşması. Ancak küçük bir kısmı zararlı olabiliyor. Bu tür mutasyonlar protein üretimini bozabiliyor ya da genlerin çalışma düzenini değiştirebiliyor.
Ağır sonuçlar doğuran mutasyonlar genellikle bireyin hayatta kalmasını ya da üremesini engelleyerek eleniyor. Ancak etkisi daha hafif olan zararlı mutasyonlar nesiller boyunca aktarılabiliyor. Bu durum, “zararlı mutasyonlar birikiyor mu?” sorusunu gündeme getiriyor.
Genetikte yaygın kabul gören görüşe göre, bazı bireyler diğerlerine kıyasla daha fazla zararlı mutasyonla doğuyor. Bu bireylerin üreme şansının daha düşük olması, mutasyon yükünün belirli bir seviyede dengede kalmasını sağlıyor. Bu süreç, doğal seçilimin işleyişinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Ancak bu dengenin zamanla değiştiği de ifade ediliyor. Geçmişte çocukların yaklaşık yarısı yetişkinliğe ulaşamadan hayatını kaybederken, bugün aşılar, sağlık hizmetleri ve beslenme koşullarındaki iyileşmeler sayesinde özellikle yüksek gelirli ülkelerde çocukların büyük bölümü hayatta kalıyor. Lynch’e göre bu durum, doğal seçilimin zayıflamasına ve zararlı mutasyonların birikmesine yol açabilir. Bu da her nesilde yüzde 1 ile yüzde 5 arasında bir “uygunluk” kaybı anlamına gelebilir.
Ancak bu iddialar yeni çalışmalarla sorgulanıyor. Edinburgh Üniversitesi’nden Peter Keightley’nin yürüttüğü ve 2024 yılında yayımlanan araştırmada, fareler üzerinde yapılan deneyler farklı bir tablo ortaya koydu. 21 nesil boyunca sürdürülen deneyde, mutasyonların birikiminin insanlara uyarlandığında nesil başına yüzde 0,4’ten daha az bir uygunluk kaybına yol açtığı hesaplandı.
Araştırmacılar, gerçek hayatta bu oranın daha da düşük olabileceğini belirtiyor. Bunun en önemli nedenlerinden biri, doğal seçilimin hâlâ tamamen ortadan kalkmamış olması. Örneğin gebeliklerin önemli bir kısmı düşükle sonuçlanıyor ve bu da seçilimin sürdüğünü gösteriyor. Arizona Üniversitesi’nden Joanna Masel’in ifadesiyle, “seçilim her zaman var”.
Öte yandan evrimsel açıdan “uygunluk” kavramı her zaman olumlu bir anlam taşımıyor. Geçmişte bulaşıcı hastalıklara karşı koruma sağlayan bazı genler, bugün ciddi sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Sıtmaya karşı koruma sağlayan ancak orak hücre hastalığına neden olan genler bunun en bilinen örneklerinden biri. Aynı şekilde açlık ve kıtlığa karşı avantaj sağlayan bazı genetik özellikler, günümüzün bol gıdalı ortamlarında dezavantaja dönüşebiliyor.
Masel’e göre insan genomu, bakteriler gibi daha basit organizmalardan farklı olarak son derece karmaşık ve “yüklenmiş” bir yapıya sahip. Bu nedenle zararlı mutasyonların tamamını ortadan kaldırmak mümkün değil. Ancak organizmalar, bu mutasyonların etkisini dengeleyen mekanizmalar geliştiriyor.
Bu çerçevede, nadir görülen ancak güçlü etkiler yaratan faydalı mutasyonlar, çok sayıda küçük zararlı mutasyonun etkisini telafi edebiliyor. Araştırmalar, mutasyon oranı arttıkça faydalı mutasyonların da daha hızlı biriktiğini gösteriyor. Bu durum, organizmanın kendi “onarım ve dengeleme sistemini” geliştirdiğine işaret ediyor.
Bilim insanlarına göre bu bulgular, insanlığın genetik olarak hızla “bozulduğu” yönündeki endişelerin abartılı olabileceğini ortaya koyuyor. IQ’daki düşüşe ilişkin çalışmaların ise farklı sosyoekonomik ve çevresel faktörlerden etkilenmiş olabileceği belirtiliyor.
Bilimsel tartışmalar sürerken, uzmanlar dikkatlerin daha acil küresel sorunlara yönelmesi gerektiğini vurguluyor. Masel, “İklim değişikliği gibi bilimsel olarak net olan ve gerçekten endişelenmemiz gereken meseleler var” diyerek, önceliğin bu tür krizler olması gerektiğini ifade ediyor.
