Dersim’de 1937–38 yıllarında yürütülen askerî harekât, binlerce insanın öldürüldüğü, on binlerce kişinin sürgün edildiği bir yıkıma yol açtı. Geçen 89 yıla karşın katliama dair arşivler paylaşılmazken, idam edilen Seyit Rıza ve arkadaşlarının mezar yerlerinin nerede olduğu açıklanmıyor.
PİRHA’nın sorularını yanıtlayan Yusuf Baran Beyi, 1937-1938 yıllarında Dersim’de yaşananların doğru anlaşılabilmesi için meselenin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan merkezîleşme politikaları ışığında ele alınması gerektiğini ifade etti. Dersim coğrafyasının uzun yıllar boyunca “güvenlik merkezli” bir yaklaşımla ötekileştirildiğini belirten Beyi, operasyon kararının en üst düzey devlet iradesiyle alındığını hatırlattı.
‘Kararın altında devletin zirvesi var’
Dersim tertelesine giden sürecin tesadüfi olmadığını vurgulayan Beyi, 4 Mayıs 1937 tarihli Bakanlar Kurulu kararına dikkat çekerek şunları söyledi:
“Kararın altında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün imzası başta olmak üzere, Başbakan İsmet İnönü ve ilgili bakanların imzaları bulunmaktadır. Dolayısıyla bu sürecin yalnızca bazı hükümet üyelerine yüklenmesi, tarihsel gerçeklikle tam olarak örtüşmemektedir. Devlet arşivlerindeki belgeler, sürecin en üst düzeyde takip edildiğini göstermektedir.”
‘M. Kemal’in iradesi dışında hiçbir kararın alındığı görülmemiştir’
“Kamuoyunda zaman zaman dile getirilen, ‘Mustafa Kemal hastaydı, olaylardan habersizdi; bütün sorumluluk Celal Bayar ve çevresine aittir’ şeklindeki yorumlar, tartışmalı ve eksik değerlendirmelerdir. Çünkü devlet arşivlerinde yer alan belgeler, Dersim sürecinin en üst düzeyde takip edildiğini göstermektedir. Ayrıca 1 Kasım 1938 tarihinde Dersim’de yürütülen operasyonlara ilişkin, M. Kemal’in Meclise tebrik mesajı gönderdiğine dair belgelerin ortaya çıktığı bilinmektedir. Kısacası o dönemde M. Kemal’in iradesi dışında hiçbir kararın alındığı görülmemiştir.”
‘Kürt ve Alevi kimliği hedef alındı’
Resmî söylemdeki “isyan” iddialarının aksine, harekatın temelinde Dersim’in Kürt kimliği, Alevi/Kızılbaş inancı ve özerk yapısının hedef alındığını belirten Beyi, yaşananların “homojen ulus yaratma politikalarının sert bir tezahürü” olduğunu ifade etti:
“Resmî söylemde harekâtın gerekçesi olarak ‘isyan’, ‘vergi vermeme’, ‘askere gitmeme’ ve ‘devlet otoritesinin kurulamaması’ gibi nedenler ileri sürülmüştür. Ancak çok sayıda araştırmacı, tarihçi ve tanıklık kaynağına göre meselenin temelinde yalnızca güvenlik sorunu değil; Dersim toplumunun Kürt kimliği, Alevi/Kızılbaş inancı ve özerk toplumsal yapısı yer almaktadır. Bu yönüyle Dersim harekâtı, Cumhuriyet’in homojen ulus yaratma politikalarının sert tezahürlerinden biri olarak yorumlanmaktadır.”
Baran Beyi, tertele sırasında uygulanan yöntemlerin sıradan bir asayiş operasyonunun çok ötesine geçtiğini dile getirdi.
“Dersim 1937-1938 harekâtı, dönemin Cumhuriyet yönetiminin aldığı siyasî kararlar doğrultusunda, devletin merkezî otoritesi ve tüm askerî imkânları kullanılarak uygulanmıştır. Operasyon, yalnızca belirli bir askerî birlik tarafından değil; kara kuvvetleri, hava unsurları, jandarma teşkilatı ve idarî mekanizmaların eşgüdümüyle yürütülmüştür. Bu devasa güç tahkimi, spontane bir olayı bastırma biçimini aşıyor.
Uygulanan yöntemlere ilişkin tanıklıklar, resmî belgeler ve sonraki dönem araştırmaları, olayların sıradan bir güvenlik operasyonunun ötesine geçtiğini göstermektedir. Sivillerin hedef alındığı, köylerin boşaltıldığı, zorunlu göçlerin yaşandığı ve kitlesel ölümlerin meydana geldiği yönünde çok sayıda anlatım bulunmaktadır.”
Ayrıca dönemin yetkililerinden İhsan Sabri Çağlayangil’in itiraf niteliğindeki sözlerine atıfta bulundu:
“Dersim Katliamına ilişkin sözlü tarih anlatıları, hayatta kalan tanıkların beyanları ve dönemin bazı askerî personelinin aktarımları, son derece ağır insan hakları ihlallerine işaret etmektedir. Bu anlatımlarda insanların toplu halde öldürüldüğü, bazı bölgelerde yakılarak imha edildiği, kitlesel olarak makineli tüfeklerle tarandığı ve uçurumlardan atıldığı yönünde ifadeler yer almaktadır.
Ayrıca son yıllarda gündeme gelen bazı belge ve tanıklıklarda, harekât sırasında kimyasal veya zehirli gaz kullanıldığı iddiaları da bulunmaktadır. Bu husus tarihçiler arasında hâlen tartışmalı olmakla birlikte, Dersim hafızasında derin iz bırakan anlatılar arasında yer almaktadır.
Bölgede sorumluluk üstlenen, önemli yetkililerinden olan İ.Sabri Çağlayangil bakın ne diyor: ‘Ordu zehirli gaz kullandı. Mağaraların kapısının içerisinden bunları fare gibi zehirledi. Ve yediden yetmişe o Dersim Kürtlerini kestiler. Kanlı bir harekât oldu. Dersim davası da bitti. Hükümet otoritesi de köye ve Dersim’e girdi.’
Bu ifade aynı zaman devletin dili ve itirafıdır. Başka da söz söylemenin, ispat için belge-bulgu aramanın gereği yoktur. Tanıkların Munzur ve Harçik çaylarının cesetlerle dolduğunu, suların kan rengine büründüğünü anlatmaları, olayların bölgesel bellekte ne denli travmatik bir yere sahip olduğunu göstermektedir.”
Toplumsal hafıza ve yüzleşme çağrısı
Tertelenin üzerinden geçen onlarca yıla rağmen travmaların kuşaktan kuşağa aktarıldığını belirten Yusuf Baran Beyi, gerçek bir demokratikleşme için yüzleşmenin kaçınılmaz olduğunu belirtti:
“Dersim 1937-1938’in etkileri yalnızca geçmişte kalmış tarihsel hadiseler değildir. Yaşanan travmalar, kuşaklar boyunca aktarılan kolektif hafıza üzerinden günümüze kadar ulaşmıştır. Zorunlu göçler, aile parçalanmaları, kayıplar, kimlik baskısı ve suskunluk kültürü, bölge insanının toplumsal belleğinde derin yaralar bırakmıştır.
Bugün Dersim meselesi, yalnızca tarihî bir tartışma değil; aynı zamanda hafıza, adalet ve yüzleşme meselesi olarak da değerlendirilmektedir. Tıpkı dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan ağır insan hakları ihlallerinde olduğu gibi, Dersim konusunda da hakikatlerin ortaya çıkarılması, arşivlerin açılması, mağdur ailelerin taleplerinin dinlenmesi, idam edilenlerin mezar yerlerinin bulunması ve kayıpların akıbetinin açıklanması yönünde beklentiler sürmektedir.
Geçmişte yaşanan kitlesel travmalarla yüzleşmek, yalnızca mağdurlar açısından değil; demokratik toplum düzeni açısından da önem taşımaktadır. Toplumsal barışın güçlenebilmesi için, devletlerin geçmişteki ağır uygulamalarla dürüst biçimde hesaplaşması, mağduriyetleri tanıması ve sembolik ya da hukukî adımlar atması evrensel bir ilke olarak kabul edilmektedir.
Bu bağlamda Dersim Katliamı da tarihsel hafızanın önemli başlıklarından biri olmaya devam etmektedir. Hakikat, adalet ve toplumsal onarım talepleri, gelecek kuşaklara uzanan bir sorumluluk alanı olarak varlığını sürdürmektedir.”
Hukuki adımların atılması
“Geçmişte yaşanan kitlesel travmalarla yüzleşmek, yalnızca mağdurlar açısından değil; demokratik toplum düzeni açısından da önem taşımaktadır. Toplumsal barışın güçlenebilmesi için, devletin geçmişteki ağır uygulamalarla dürüst biçimde hesaplaşması, mağduriyetleri tanıması ve sembolik ya da hukukî adımlar atması evrensel bir ilkedir.”
Beyi, son olarak Dersim’deki tertele mekânlarının “hafıza durakları” haline getirilmesi gerektiğini ve bu alanlarda yapılacak anmaların bir “vicdan ve tarih bilinci” çerçevesinde yürütülmesinin önemine değindi. Arşivlerin açılması ve Seyit Rıza ile arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanması taleplerinin güncelliğini koruduğunu hatırlatan Beyi, bu adımların geleceğe karşı ahlaki bir yükümlülük olduğunu belirterek sözlerini noktaladı.
