“Yılda bir kurban keserler halk-ı âlem ‘iyd için
Dem-be-dem sâat-be-sâat ben senin kurbânınam” (Fuzûlî)
Bayramlar yalnızca dini takvimin belirli günleri değildir. Aynı zamanda toplumların hafızasını, aidiyet duygusunu ve saygı ilişkilerini yeniden ürettiği sembolik zamanlardır. Bayram sabahı erken kalkılır, yeni kıyafetler giyilir, mezarlıklar ziyaret edilir, sofralar kurulur ve en önemlisi insanlar birbirlerine yönelir. Bu yönelişin en görünür biçimlerinden biri el öpmedir. Birkaç saniye süren bu hareket, aslında kuşaklar boyunca aktarılan kültürel bir dilin parçasıdır.
Klasik Kürt şiirinde bayram yalnızca sevinç ve kutlama günü değildir. Bayram, aynı zamanda aşkın, özlemin ve teslimiyetin zamanıdır. Mela’nın şu dizelerinde olduğu gibi:
“Îd e’w hebîbê nezre lê yan dê bi qurban bî Melê
Ya Reb bibînim roj hilê sikkîn di dest qessabi da”
Şair, bayramın gelişini sevinçle karşılayan biri gibi değil, sevgilisi uğruna kurban edilmeyi bekleyen bir âşık gibi konuşur. Bayram sabahının güneşini, kasabın elindeki bıçağı ve kurban vaktini sabırsızlıkla bekler. Çünkü onun için kurban olmak bir son değil, sevgiliye ulaşmanın en yüksek mertebesidir. Burada bayram, bireyin kendi benliğini aşarak sevdiği şey karşısında teslim olduğu sembolik bir eşiğe dönüşür.
İlginç olan, bayram sabahı el öpmeye giden çocuğun hareketiyle Mela’nın şiirindeki âşığın tavrı arasında görünmeyen bir benzerliğin bulunmasıdır. Elbette biri aşk şiiridir, diğeri toplumsal bir gelenektir. Ancak her ikisinin merkezinde de insanın kendi benliğini bir anlığına geri çekmesi vardır. Âşık sevgili karşısında, çocuk büyüğü karşısında, mürid şeyhi karşısında, evlat annesi karşısında aynı sembolik hareketi yapar: Kendisinden daha büyük kabul ettiği bir değeri tanır ve ona yönelir.
Bu nedenle el öpme yalnızca bir görgü kuralı değildir. Otoritenin, hafızanın ve aidiyetin bedensel olarak ifade edilmesidir. Bayramlarda öpülen eller sıradan eller değildir. O eller geçmiş kuşakların deneyimini, aile tarihini, çekilen sıkıntıları, biriktirilen sevgiyi ve kültürel sürekliliği taşır. Çocuk el öperken yalnızca bir büyüğe saygı göstermez; aynı zamanda kendisinden önce gelen hayatlara da temas eder. Mela’nın bir başka şiirinde yaşlılık ile aşk iç içe geçer:
“Pîremerd im ‘aşiq im îro murada min bibexş
Ya hebîbî ya muradî ya muna qelbi’l-murîd.”
“Yaşlandım ama hâlâ âşığım” diyen şair, insan ruhunun yaşla birlikte tükenmediğini anlatır. Bu dizeler, bayramlarda öptüğümüz elleri farklı bir gözle görmemizi sağlar. Çünkü o eller yalnızca yaşlı değildir; aynı zamanda sevmiş, beklemiş, özlemiş, kaybetmiş ve umut etmiş ellerdir. Kırışıklıklar biyolojik zamanın değil, yaşanmışlığın izleridir.
Belki de bu yüzden bayramlarda el öpmek, yalnızca bir saygı gösterisi olarak okunamaz. Bu davranış aynı zamanda geçmişe duyulan minnetin, kültürel hafızanın, insanın kendi kökleriyle kurduğu ilişkinin sembolüdür. Bayramın anlamı da burada ortaya çıkar. Bayram; kurbanın, aşkın ve hürmetin aynı sembolik dil içinde buluştuğu zamandır. Kurban edilmek isteyen âşık, annesinin elini öpen evlat ve geçmiş kuşakların hatırasını yaşatan yaşlı insan; hepsi aynı kültürel evrenin farklı yüzleridir.
Bu nedenle bayram sabahı öpülen bir el; bazen bir annenin emeğini, bazen bir babanın fedakârlığını, bazen bir ninenin sabrını, bazen de insanın kendisinden önce gelen bütün hikâyelere duyduğu saygıyı temsil eder. El öpen kişi yalnızca bir eli değil; bir hafızayı, bir sevgiyi ve bir aidiyeti selamlamış olur.
İnsanlar yalnızca yasalar ya da fiziksel güçle yönetilmezler. Her toplum, otoriteyi görünür kılan semboller, ritüeller ve davranış kalıpları üretmiştir. Bu sembollerin en dikkat çekici olanlarından biri el öpme pratiğidir. İlk bakışta basit bir saygı göstergesi gibi görünen el öpme, gerçekte bireyin kendisinden daha büyük kabul ettiği bir otorite karşısındaki konumunu ifade eden sembolik bir davranıştır.
El öpen kişi ile eli öpülen kişi arasındaki ilişki yalnızca kişiler arası bir nezaket ilişkisi değildir. Bu eylem aynı zamanda yaş, bilgi, deneyim, kutsallık, statü ya da iktidar gibi değerlerin bedensel olarak tanınması anlamına gelir. Bu nedenle el öpme, otoritenin beden üzerinden ifade edilmesinin en eski biçimlerinden biridir.
İnsanlık tarihi boyunca iktidar soyut olmaktan çok somut olmuştur. Kralların tahtları, din adamlarının cübbeleri, komutanların üniformaları ve liderlerin kürsüleri otoritenin görünür hâle geldiği araçlardır. El öpme ise otoriteyi doğrudan beden üzerinde somutlaştırır.
Bu ritüelde el sıradan bir organ olmaktan çıkar. El; deneyimin, hikmetin, soyun, kutsallığın ve gücün taşıyıcısı hâline gelir. Eli öpülen kişi yalnızca bir birey değildir; temsil ettiği değerlerin sembolüdür. Böylece el öpme, fiziksel bir temasın ötesinde sembolik bir tanıma ve hürmet eylemine dönüşür.
El öpmenin en yaygın biçimi geleneksel otoriteye dayanır. Bayramlarda büyüklerin elinin öpülmesi bunun en belirgin örneğidir. Burada saygının kaynağı bireyin kişisel başarısı değildir. Yaşlı olmak, aile içinde belirli bir konumda bulunmak ve geçmiş kuşakları temsil etmek yeterlidir.
Bu anlamda el öpme, bireyin yalnızca büyüğüne değil, geçmişe yönelttiği bir saygıdır. Öpülen el aslında yaşayan bir hafızayı temsil eder. Gelenek, kendi sürekliliğini bu ritüeller aracılığıyla korur. Çocuk, el öperken aynı zamanda ait olduğu kültürün değerlerini de öğrenir. Bu nedenle el öpme, geçmişin gelecek üzerindeki otoritesini görünür kılan sembolik bir köprüdür.
Bazı eller ise yaşlı oldukları için değil, olağanüstü kabul edildikleri için öpülür. Dinî liderler, şeyhler, kanaat önderleri ya da toplumun özel anlamlar yüklediği kişiler buna örnektir.
Bu durumda el öpme, gelenekten çok inançla ilişkilidir. Eli öpülen kişinin sıradan insanlarda bulunmayan bir manevi güce, hikmete veya hakikate sahip olduğuna inanılır. El, burada kutsala açılan bir kapı hâline gelir.
Karizmatik otoritenin gücü burada ortaya çıkar. İnsanlar yalnızca lideri dinlemez; ona temas etmek, onunla aynı mekânda bulunmak, onun bedenine yakın olmak isterler. El öpme davranışı, bu manevi yakınlaşmanın sembolik ifadesidir.
Fakat karizma kırılgandır. Karizmanın kaynağı olan inanç ortadan kalktığında el öpme da anlamını kaybeder. Bir zamanlar kutsal görülen el, sıradan bir ele dönüşür.
Modern toplumlar geliştikçe otoritenin kaynağı kişilerden çok kurumlara kaymıştır. Devlet memurları, hâkimler, öğretmenler ve yöneticiler artık kişisel özellikleri nedeniyle değil, temsil ettikleri makam nedeniyle saygı görmektedir.
Bu dönüşüm, el öpmenin anlamını da değiştirmiştir. Modern bürokraside saygı, bedensel teslimiyetle değil, kurallara uyumla gösterilir. İnsanlar kişilere değil, yasalara itaat ederler.
Bu nedenle modernleşme süreci bir bakıma otoritenin bedenden çekilmesi sürecidir. El öpmenin yerini tokalaşma, selamlaşma ve eşitlik vurgusu taşıyan yeni davranış biçimleri almıştır.
El öpme yalnızca saygının değil, aynı zamanda iktidarın yeniden üretiminin de aracıdır. Her ritüel gibi bu davranış da toplumsal hiyerarşileri görünür kılar. “Kim öper, kim öptürür?” sorusu aslında toplumdaki güç ilişkilerini açığa çıkarır.
Bu nedenle el öpme bir yandan sevgi ve bağlılık göstergesi olabilirken, diğer yandan otoritenin meşrulaştırılmasına hizmet eden sembolik bir mekanizma olarak da işlev görebilir. Ritüelin sürekli tekrarlanması, otoriteyi doğal ve sorgulanamaz hâle getirebilir.
El öpme, basit bir gelenek ya da görgü kuralı değildir. O; otoritenin beden üzerinden ifade edilmesi, tanınması ve yeniden üretilmesidir. Bazen geçmişe duyulan saygının, bazen karizmatik bağlılığın, bazen de toplumsal hiyerarşinin sembolü olarak ortaya çıkar. Bu nedenle el öpen kişi yalnızca bir eli öpmez; bir değeri, bir hafızayı, bir otoriteyi ya da bir inancı tanımış olur. El öpme, toplumların otoriteyle kurduğu ilişkinin bedensel ve sembolik özeti olarak da okunabilir.
El öpme kimi yerlerde kültürel bir doku, kimi yerlerde bir biat biçimidir. Bizim kültürde el öpme öncelikle bir saygı ifadesidir. Herkesin eli öpülmez; ama mektuplar küçüklerin gözlerinden, büyüklerin ellerinden öpülerek bitirilir. Buna karşılık mafya ya da siyaset dünyasında el öpme bazen itaat ve bağlılık anlamı da taşıyabilir. Bu nedenle aynı ritüel, farklı bağlamlarda farklı anlamlar üretir.
Bir not düşmem gerekir. Bu bir bayram yazısıdır ve çoğumuz bu süreçte ya “el öptük” ya da “ellerinden öperim” dedik. Ben de her bayramda fotoğraflara bakarım. Bu bayram dikkatimi çeken karelerden biri, Öcalan’ın yaşlı bir kadının elini öptüğü fotoğraftı.
Fotoğrafın kendisi, kişisel niyetlerden bağımsız olarak sosyolojik açıdan dikkat çekicidir. Çünkü aynı karede, Weber’in tarif ettiği iki farklı otorite biçimi yan yana görünür hâle gelir.
Bir tarafta karizmatik otorite vardır. Kamuoyunda siyasi, ideolojik ya da tarihsel bir figür olarak tanınan lider, takipçileri açısından karizmatik bir meşruiyet üretmektedir. Diğer tarafta ise geleneksel otorite bulunmaktadır. Yaşlı kadın figürü; annelik, yaşlılık, aile ve kültürel hafıza gibi geleneksel saygı kaynaklarını temsil etmektedir.
El öpme anı, bu iki otorite biçiminin kesişme noktasına dönüşür. Karizmatik otoritenin sahibi olan kişi, geleneksel otoritenin karşısında eğilir. Böylece fotoğraf; modern siyasal liderliğin meşruiyetini yalnızca güçten değil, kültürel köklerden de üretmeye çalıştığını gösteren sembolik bir sahne hâline gelir.
Burada önemli olan liderin gerçekten ne hissettiği değildir. Önemli olan, görüntünün toplumsal olarak nasıl okunduğudur. Çünkü siyasal semboller bireysel niyetlerden çok kolektif anlamlar üzerinden çalışır. El öpen lider figürü, izleyicilere aynı anda iki mesaj gönderir: “Ben senim, senden biriyim.”
Fotoğrafın etkisi de tam olarak bu gerilimden doğmaktadır. Karizma ile gelenek, güç ile tevazu, liderlik ile aidiyet aynı kare içinde görünür hâle gelir. Siyasi bir liderin yaşlı bir kadının elini öpmesi, modern siyasal liderliğin kültürel meşruiyet kaynaklarıyla kurduğu ilişkiyi görünür kılar. Burada belirleyici olan görüntünün samimiyeti ya da içsel motivasyonu değil, hangi sembolik anlamları dolaşıma soktuğudur. Çünkü siyaset yalnızca programlar ve kurumlar üzerinden değil, ritüeller ve imgeler üzerinden de işler.
Bu eylem, şu gerçeği ilan eder: Güç, insanı köklerinden koparmamıştır. Ne kadar yükselsek de bizi besleyen, yetiştiren, bizi bugünkü hâlimize getiren değerler zincirini inkâr ettiğimiz anda, o gücün temeli çürümeye başlar.
El öpme anı, Öcalan’ın kendi geçmişine, kendi emekçi sınıfına, taşraya, mütevazı hayata ve en önemlisi insan oluşuna duyduğu saygının somutlaşmış hâlidir. Güç, insanı dokunulmaz ve üstün hissettirirken Öcalan bu karede, ne olursa olsun bir “evlat” konumuna geliyor.
Siyasi ve ahlaki bir katman da beliniyor. Öcalan tepeden bakmıyor ve bunu bir sanat olarak işliyor. Böylece ondan biri olarak meşrulaşıyor, ondan biri olarak güven inşa ediyor. Çünkü insanlar, kendilerinden biri olduğunu hissettikleri lidere bağlanır. En önemlisi, bu davranış Öcalan’ın kendi iç dünyasına da bir aynadır. Her zirveye çıkışta, her zaferde ve her yenilgide, o anı hatırladığında şunu biliyor: En büyük güç, eğilebilme cesaretidir. Köklerine eğilmek, aslında geleceğe daha dik durabilmek için gereklidir. Böylece, tek bir fotoğrafta donmuş bu kare, sadece duygusal bir sahne olmaktan çıkıyor; Öcalan felsefesinin özeti hâline geliyor: Gerçek lider, en tepedeyken bile en alçakgönüllü olandır. Çünkü o, gücün kırılganlığını ve insan olmanın kalıcılığını unutmamıştır.
Öte bir yandan bu kare, sadece bir saygı jesti değildir; güç, tevazu, aidiyet ve etik ilişkinin görsel bir manifestosudur. Fotoğrafta iki temel bakış vardır ve ikisi de birbirini tamamlar: İlki kadının bakışıdır (Anne, kök, toprak). Kadının yüzü ve gözleri; yumuşak, gururlu, biraz hüzünlü bir tebessümle öne çıkıyor. Öcalan’ın yüzü ise eğiktir, gözleri el öperken neredeyse kapalıdır. Bu kapanış, derin bir saygının ifadesidir. Güçsüz görünen ise dingin ve hâkim bir sükûnetle bakmaktadır. Kadının yüzü derin kırışıklıklar içindedir, yılların emeğini ve sabrını anlatır. Dudaklardaki hafif tebessüm, acı çekmiş ama yenilmemiş bir ruhu yansıtır. Göz çevresindeki kaslar gevşek değildir; aksine kontrollü bir duygusal yoğunluk vardır. Bu yüz, dayanıklılık ve merhamet arketipini taşır.
Öcalan’ın yüzü eğik pozisyonda bile belirgin olan çene ve boyun çizgisi, kararlılık ve irade gücünü gösterir. Ancak o anda, el öperken, yüz kasları tamamen teslimiyet içindedir. Kaşların hafifçe kalkık olması ve alın kırışıklıkları, derin bir saygıyı ele verir. Bu hâliyle yüz, güç ile insanlık arasında kurulan hassas dengeyi temsil eder.
Fotoğraftaki yüzler, şu mesajı verir: En otantik liderlik, en samimi teslimiyette gizlidir. Gözlerini kapatan Öcalan, aslında en net görendir; çünkü o anda sadece gücü değil, insanlığını da görür.
Belki de bu yüzden bayram sabahı öpülen eller yalnızca bir saygı ritüelinin parçası değildir. Fuzûlî’nin sevgili uğruna kendini kurban eden âşığından, Mela’nın kurban edilmeyi arzulayan sevdalısına; annesinin elini öpen evlattan yaşlı bir kadının karşısında eğilen siyasi lidere kadar uzanan bütün bu sahneler, insanın kendisinden daha büyük gördüğü bir değere yönelmesinin farklı biçimleridir.
Bayram; kurbanın, aşkın ve hürmetin aynı sembolik dil içinde buluştuğu zamandır. Bu nedenle bayram sabahı öpülen bir el yalnızca bir el değildir; bir hafızadır, bir hikâyedir, bir aidiyettir. El öpen kişi de yalnızca bir insana değil, kendisinden önce gelen bütün hayatlara selam vermiş olur.
