1990’lı yıllarda binlerce köy ve mezra boşaltıldı, yakılıp yıkıldı. Yüzbinlerce insan ise göçertildi. Köy boşaltmaları, yakmaları ve zorla göçertilme politikasının uygulandığı kentlerin başında gelen Dersim’de, OHAL Valiliği’nin Kasım 1997 tarihli raporuna göre, 1994 yılında 183 köy, 823 mezra, 8 bin 439 hane boşaltıldı, 41 bin 939 kişi yerinden edildi. O dönem boşaltılan ve yakılan köylerden biri de merkeze bağlı Pilvenk köyü idi. 18 Mart 1995 tarihinde yakılan köyün, daha sonra kutsal mekanları hedef alındı. Köyde buluna Bonê Jiyarê isimli ziyaret alanı tahrip edildi, tarihi asırlık ceviz ve dut ağaçları yakıldı.
30 aile geri döndü
Pilvenk köyü boşaltıldığında 35 aile, Dersim merkez ve İstanbul gibi metropol kentlerin yanı sıra Avrupa’ya da göç etti. 2004 yılında yeniden geri dönüşler başlarken, bugün 35 ailenin 30’u yeniden yaşam alanlarına döndü. Geri dönüş yaparak, köylerini yeniden onaran köy halkı, karanlık günlerin izlerini silse de yaşadıkları hafızalarında halen taptaze. 2004 yılından sonra köye geri dönen ailelerden biri olan Kasum ailesi, zorlu günlerin sancısını en ağır şekilde yaşayan binlerce sadece aileden biri. Kasum ailesi, el ele vererek yeniden onardıkları evlerine yerleşti, bağ ve bahçelerini yeniden eski canlı günlerine kavuşturdu. Bugün en büyük beklentileri de, köylerinin boşaltılmasına gerekçe yapılan yüzyıllık Kürt meselesinin çözüme kavuşturulması, temel yaşam ihtiyaçlarının tamamlanması.
Köydeki izleri sildiler ama unutmadılar
MA’dan Uğur Boztaş’ın haberinde yer alan bilgilere göre şu an 70 yaşında olan Veli Kasum, köyden zorla çıkarıldığında 39 yaşındaydı. O dönem köylerinin çevresinde sürekli çatışmaların yaşandığını ve helikopterlerin sürekli hareket halinde olduğunu belirten Kasum, Dersim merkezde olduğu bir gün köyün bombardımana tutulduğunu söyledi. Kasum, “Akşam saatlerine kadar köyümüz bombardımana tutuldu. O zaman köyde Bone Jiyarê isminde bir ziyaret yeri vardı. Köylüler bombalardan korunmak için oraya giriyor. Herkes kendi canının peşine düşmüş. Telefon geldi, ‘köyde çok sayıda yaralı var’ dediler. Herkesin öldürüldüğünü düşündük. Dönemin CHP’li milletvekili Bekir Gündoğan’ın yanına gittik ancak ‘Ben bir şey yapamam, kimse beni dinlemez’ yanıtı aldık. CHP’li bir Parti Meclisi üyesinin araya girmesiyle valilikten köye giriş için izin alabildik” ifadelerini kullandı.
‘2-3 günde koy boşaltıldı’
O dönem köye gitmek için taksi bulmakta dahi zorluk çektiklerini söyleyen Kasum, “Yollarda hep asker vardı. Köye gittiğimizde şarapnel parçasının isabet etmesi nedeniyle kayınvalidem yaralanmıştı. Onu hastaneye götürdük, tedavi oldu. Diğer köylülerin durumu iyiydi. Askerler bizi toplayarak ‘Köyü terk edin’ talimatı verdi. 18 Mart 1995 idi. O zaman kar olduğu gibi duruyordu. Yollar açıldı, arabalar geldi köyü boşalttık. Tabi o zaman çok sayıda fırsatçı çıktı ortaya. Taksici, kasap, birçok insan kendince fırsatçı oldu. O zaman bir keçi 20 liraysa tüccar 10 liraya aldı. İnsanlar buna mecbur kaldı. 2-3 gün içinde köy boşaltıldı” diyerek, yaşananları anlattı.
Köyleri yakıldı
Köy boşaltıldıktan hemen sonra dumanların yükseldiğini dile getiren Kasum, “Köy dumandan belli olmuyordu. Bizi gören asker yanımıza geldi ve silahın namlusunu bize çevirerek ‘nereye gidiyorsunuz’ diye sordu. Biz de onlara ‘köyümüzü niye yakıyorsunuz’ diye sorduk. Aralarında rütbeli olan biri bize ‘aklınız varsa geri döner gidersiniz’ dedi. Köye gitseydik bizi öldürürlerdi. Kime hesap soracaksın ki. Köye yakın bir karakola gittik ama oradan da kovulduk, geri merkeze döndük. Köy öylece yandı” dedi.
‘Köy boşaltılınca hayvanlar da gitti’
Hıdır Kasum, köy boşaltıldığında 56 yaşındaydı. Hayvancılık ve toprakla meşgul olan Kasum, 2004’te dönüşlerin önü açılır açılmaz geri dönerek, evini yeniden inşa etti. Bugün 87 yaşında olan Kasum, o günlerde yaşadıklarını anlatarak, “Köylerimizi boşalttıktan sonra hayvanlarımız da gitti. Ben de İstanbul’a çocuklarımın yanına gittim. Bir sene dayanamadım geri döndüm. O zaman merkezde bir yer tuttum ve orada kaldım. Ardından köye geri geldim, evimi yaptım. Köylülerimiz de Dêrsim’e veya başka yerlere gitti. Kimsenin gelip gitmesine izin vermiyorlardı” diye konuştu.
Köylülerden İbrahim Kasum da, 90’lı yıllardaki göçertme politikasının ilk olmadığına dikkat çekerek, Kürtlerin kendi kimliğinden, inancından, toprağından koparmak için çok sayıda seferler düzenlediğine dikkat çekti. Köylerinin tarihi bir köy olduğunu belirten Kasum, “Belki de Dêrsim’de ilk ocak sistematiğinin kurulduğu bir köydür. Devletçi, iktidarcı sisteme karşı halkın o komünal, eşitlikçi, toplumsal değerlerinin burada yaşam bulduğu bir yerdir. Aynı zamanda hem tarihi hem ruhani hem de toplumsal bir özelliği var” dedi.
İnsanların göçertilmesinin dillerinden, kimliklerinden ve inançlarından uzaklaşmalarına sebep olduğunu söyleyen Kasum, bunun yansımalarının günümüze kadar geldiğini ifade etti. “Göç edenlerin ruhlarında boşluklar oluştu” diyen Kasum, şöyle devam etti:
“Geri dönüşler oluyor ama bazı sıkıntılar var. Köyüne yerleşmek isteyenler elektrik, yol, su ve diğer sorunlarla boğuşmak zorunda kalıyor. Göçe neden olan sebeplerin ortadan kalkması gerekiyor. Bu sorunun temel kaynağı Kürt sorunudur. Bu nedenle Kürt sorununun bir an önce çözülmesi gerekiyor. Devletin bu konuda adım atması gerekiyor.” (MA)
