Geçtiğimiz günlerde (5 Temmuz) Giorgio Agamben, Öcalan’a bir mektup yazdı. Söz konusu mektup birkaç haber sitesinde yayımlandı ama pek tartışılmadı. Kürt ve Türk aydınları mektuptan çok uzak durdular. Demokrat siyasiler, söylemeye gerek yok, sosyal medya hesaplarında bile mektubu paylaşmadılar.
Söz konusu mektup şöyleydi: “Sevgili Abdullah Öcalan, yıllar önce siz İtalya’dayken, İtalyan yetkililer sizi Türkiye’ye iade ettiğinde, ülkemden utanç duyduğumu yazmıştım. Bugün, sizin ve Kürt halkının karşısında, İtalya ve tüm Avrupa adına yine utanç duyuyorum. Elbette sizin serbest bırakılmanızı talep edenlere katılıyorum: Ancak benim gözümde siz hapishanedeyken bile özgürsünüz; siz, insanların unutmuş gibi göründüğü özgürlüğün ta kendisisiniz.”
Mektubun “Sevgili Abdullah Öcalan” diye başlaması, ilk bakışta yalnızca samimi bir hitap gibi görünse de, felsefi açıdan oldukça anlam yüklüdür.
Öncelikle bu ifade, siyasal kimliği askıya alır. Agamben, “PKK lideri”, “Sayın Öcalan” ya da “Mahkûm Abdullah Öcalan” gibi hukuki veya siyasal statü belirten ifadeleri kullanmaz; yalnızca “Abdullah” der. Bu tercih, kişinin devletin tanımladığı kimliklerden önce gelen insanlığını öne çıkarır. Levinasçı bir okumayla söylersem, Öteki’ne önce bir kategori olarak değil, bir yüz, bir insan olarak seslenmektir. İsim burada etik bir ilişkinin başlangıcı olur; kişi, siyasal bir nesne olmaktan çıkar ve doğrudan hitap edilen bir özneye dönüşür.
Agamben’in kendi felsefesi açısından da bu hitap dikkat çekicidir. ‘Homo Sacer’de modern egemenliğin insanları hukuki statüler ve istisna rejimleri içinde tanımlayarak “çıplak yaşama” indirgediğini savunur. “Sevgili Abdullah” hitabı ise tam tersini yapar: Devletin ve hukukun ürettiği kategorileri geri plana iter, kişinin yaşamını önceleyen etik bir ilişki kurar. Böylece hitap, egemen söylemin nesnesi haline gelmiş bir figürü yeniden konuşan, cevap verebilen ve ilişki kurulabilen bir özne olarak görünür kılar.
Bu hitap bana aynı zamanda Martin Buber’in Ben ve Sen ayrımını çağrıştırır. Buber’e göre insan, başkasıyla kurduğu ilişkiyi ya “Ben, O” (nesneleştirici ilişki) ya da “Ben, Sen” (karşılıklı tanıma ve diyalog ilişkisi) biçiminde yaşar. “Sevgili Abdullah” ifadesi, tam da bu ikinci ilişkiyi kurar. Burada Öcalan hakkında konuşulmaz; ona konuşulur. Felsefi açıdan bu, nesneleştirmeyi reddeden ve karşılıklılığı esas alan etik bir konuşma biçimidir.
Mektubun “Abdullah” adıyla başlaması, Agamben’in metin boyunca kurduğu özgürlük düşüncesinin ilk adımı olarak da okunabilir. Özgürlük, yalnızca hapishaneden çıkmak değil, önce bir insan olarak tanınmak ve muhatap alınmaktır. Bu nedenle mektubun ilk iki kelimesi, yalnızca bir nezaket formülü de değildir; hukuki statülerin, siyasal etiketlerin ve egemen söylemin ötesinde bir insanı çağıran etik ve ontolojik bir başlangıçtır. Bu kısa hitap, mektubun geri kalanında geliştirilecek olan özgürlük, sorumluluk ve insan onuru fikrinin ilk işaretidir.
Mektup, bir mektup da değildir, kısa, felsefi bir metindir. Metinde dikkat çeken en önemli nokta, özgürlük kavramıydı: Agamben, özgürlük kavramını fiziksel hapishaneden ayırarak derin bir felsefi gerilim yaratıyor ve Öcalan’ı hem somut bir siyasi figür hem de soyut bir “özgürlük ideası” olarak konumlandırıyor. Bu ayrım, Batı felsefesinin klasik ikiliklerini (beden- ruh, dışsal- içsel, görünen- görünmeyen) doğrudan çağırıyor.
Mektubun en çarpıcı kısmı: “Siz hapishanedeyken bile özgürsünüz; siz… özgürlüğün ta kendisisiniz.”
Bu, klasik Stoa felsefesini güçlü bir şekilde çağrıştırıyor. Epiktetos’un ünlü sözü şu idi “Beni zincire vursalar da ruhumu zincirleyemezler.”
Burada, bu mektupta, bu düşünce somutlaşıyor. Stoacılara göre kölelik, dışsal koşullara (hapishane, sürgün, işkence) bağımlı olmaktır; gerçek özgürlük ise akıl ve iradenin kendi üzerinde egemen olmasıdır. Öcalan’ın fiziksel olarak tecrit edilmiş olması, Agamben için onun ruhsal özerkliğini (autarkeia) ve direncini daha da belirgin kılıyor. Benzer şekilde Seneca, “De Providentia”da felaketlere maruz kalan bilge insanın aslında en özgür insan olduğunu söylüyordu: Acı, onu tanımlamaz; onunla nasıl ilişki kurduğu tanımlar. Agamben, Öcalan’ı tam da bu “acı içindeki özgür insan” arketipi olarak resmediyor.
Mektubun varoluşçu ve fenomenolojik bir boyutu da vardır. Sartre’ın “İnsan özgürlüğe mahkûmdur” tezi bu mektupta farklı bir biçimde yankılanır. Varlık ve Hiçlik’te Sartre, insanın hangi koşullar altında bulunursa bulunsun özgürlüğünü tümüyle yitiremeyeceğini savunur. Ona göre özgürlük, dış engellerin yokluğu değil, bireyin içinde bulunduğu duruma karşı aldığı tavır ve bu duruma yüklediği anlamdır. Bu nedenle hapishane, insanın eylem alanını daraltabilir; ancak seçim yapma ve kendi varoluşunu anlamlandırma kapasitesini ortadan kaldıramaz. Bu anlamda Öcalan’ın hapishanede bulunması, Sartre açısından özgürlüğünü bütünüyle ortadan kaldırmaz; aksine, içinde bulunduğu koşula karşı aldığı tavır özgürlüğün varoluşsal boyutunu görünür kılar. Agamben’in “siz hapishanedeyken bile özgürsünüz” sözü, Sartre’ın bu anlayışıyla önemli ölçüde örtüşür. Ancak mektup burada bir adım daha ileri gider: Öcalan yalnızca özgürlüğünü koruyan bireysel bir özne olarak değil, özgürlüğün tarihsel ve simgesel bir tezahürü olarak sunulur. Böylece Sartre’ın bireysel varoluş düzeyindeki özgürlük kavrayışı, mektupta kolektif ve politik bir anlam ufkuna doğru genişletilir.
Levinasçı bir okumada, ötekinin yüzü üzerinden utanç duyulması anlam kazanır. Buna göre Kürt halkı ve Öcalan, Avrupa’nın vicdanında bir yüz haline gelmişlerdir; bu yüz, Avrupa’nın kendi evrensel değerlerine (insan hakları, özgürlük, adalet, eşitlik vs) ihanetini hatırlatıyordur. Utanç, etik sorumluluğun uyanışıdır.
Levinas açısından ise mektuptaki “utanç” ifadesi yalnızca siyasal bir pişmanlık ya da tarihsel bir öz eleştiri değildir; etik öznenin Öteki’nin yüzü karşısında duyduğu sarsıntının ifadesidir. Levinas’a göre Öteki’nin yüzü, bana yöneltilmiş sessiz bir buyruktur; beni, kendi irademden önce gelen sonsuz bir sorumluluğa çağırır. Bu nedenle Agamben’in “İtalya ve tüm Avrupa adına utanç duyuyorum” sözü, yalnızca geçmişteki siyasal tercihlerin eleştirisi olarak değil, Avrupa’nın kendi etik iddialarıyla yüzleşmesi olarak da okunabilir. Burada utanç, suçluluk duygusundan çok, başkasının maruz kaldığı adaletsizlik karşısında kendi sorumluluğunu fark etmenin başlangıcıdır. Böylece Öcalan ve Kürt halkı, Levinasçı anlamda Avrupa’nın vicdanını sürekli sorgulayan bir “yüz” haline gelir; bu yüz, insan hakları ve evrensellik söyleminin pratikte ne ölçüde gerçekleştirildiğini her an yeniden sorgulamaya davet eder.
Mektup siyaset felsefesi ve idealizm açısından da dikkat çekicidir. Mektup, bana Platon’un mağara alegorisini çağrıştırıyor. Öcalan, zincirlenmiş haldeyken bile gerçeği gören ve bu yüzden özgür olan filozof/ kral figürüne benzetiliyor. Halk (Kürtler, sosyalistler, destek verenler) ise hâlâ gölgelerle oyalanan mağara sakinleri… Agamben, Avrupa’yı da bu mağaranın işbirlikçi gardiyanları olarak eleştiriyor. Hegelci bir perspektiften bakıldığında, Öcalan bireysel bir kişi olmanın ötesinde tarihsel tin’in somutlaşmış bir anı haline geliyor. Hegelci için özgürlük, bireysel bir bilinç durumundan çok, tarihin diyalektik hareketi içinde gerçekleşen nesnel bir süreçtir. Tinin Fenomenolojisi’nde özgürlük, özbilincin tanınma mücadelesi aracılığıyla gelişir; birey ancak başkaları tarafından tanındığında gerçek anlamda özgürleşebilir. Bu bağlamda Öcalan’ın mektupta yalnızca bireysel bir mahkûm olarak değil, bir halkın siyasal talebinin simgesi olarak görünmesi, onu tarihsel bir özne konumuna taşır. Ancak Hegel açısından bu özgürlük yalnızca içsel dirençle tamamlanmaz; etik yaşamın, hukukun ve siyasal kurumların dönüşümüyle somutlaşır. Dolayısıyla mektuptaki içsel özgürlük vurgusu, Hegel’in nesnel özgürlük anlayışıyla birlikte düşünüldüğünde, gerçek özgürleşmenin yalnızca bireyin ruhsal direnciyle değil, toplumsal ve siyasal ilişkilerin dönüşümüyle mümkün olacağı fikrini de gündeme getirir.
Özgürlük, tarihin diyalektik ilerleyişinde ezilenlerin mücadelesi üzerinden kendini gerçekleştirir. Hapishane, bu diyalektiğin tez-antitez aşamasıdır; özgürleşme ise sentezdir. Aynı zamanda Rousseau’nun “zincirleri içinde doğan insan özgürdür ama her yerde zincire vurulmuştur” paradoksunu tersine çeviriyor: Zincire vurulan insan, zincirleri reddettiği sürece özgür kalabilir.
Felsefi olarak güçlü olan mektup, az da olsa bir romantizm barındırıyor. Hannah Arendt’in somut bir siyasi aktörü (ve onun temsil ettiği hareketi) “özgürlüğün ta kendisi” ilan etmek, eleştirel düşünce açısından risk taşır. Dahası Öcalan, kendi özgürlüğünü düşünen biri değildir; Öcalan, halkın özgürlüğüne dikkat çekiyor. Öcalan, Kant’ın Aydınlanma Nedir makalesinde savunduğu “düşünme cesaretini” gösteriyor ve özgürlük üzerinden Öcalan’la özdeşleştiriliyor.
Mektup, özgürlüğü mekânsal olmaktan çıkarıp ontolojik bir niteliğe dönüştürüyor. Öcalan’ı simgeye, Avrupa’yı ise vicdanen suçlu bir kolektife çevirerek güçlü bir ahlaki-politik retoriğe ulaşıyor. Felsefi açıdan mektubun en zengin yanı, Stoacı iç özgürlükle politik kurtuluş talebini aynı anda taşımasıdır. Ancak bu birleşme, bir gerilim alanıdır: Sahici özgürlük, hapishanede “hissedilen” bir ruh hali midir, yoksa milyonların somut zincirlerinden kurtulması mı? Yazar birinciyi vurgularken, siyasi gerçeklik ikinciyi dayatıyor. Bu gerilim, felsefenin eski sorusunu yeniden soruyor: Gerçekten özgür olmak ne demektir?
Agamben’in kavramları üzerinden okursam… Homo Sacer serisi (özellikle Homo Sacer: Egemen İktidar ve Çıplak Yaşam ile İstisna Hali) ve Means Without End (Sonu Olmayan Araçlar) üzerinden bakıldığında, bu kısa metin biyopolitik bir drama dönüşüyor. Öcalan, egemen iktidarın ürettiği çıplak yaşam ile politik yaşam (bios) arasındaki eşikte konumlanıyor. Homo Sacer figürü, modern egemenliğin Aristoteles’teki zoē (salt biyolojik yaşam) ile bios (nitelikli, politik yaşam) ayrımını bulanıklaştırarak işlediğini gösterir. Egemen, istisna hali yoluyla yasayı askıya alır ve belirli yaşamları “çıplak yaşam”a indirger; öldürülebilir ama kurban edilemez bir varoluş alanı yaratır. Metindeki Öcalan da bu figürü andırır. İmralı Adası Hapishanesi, istisna halinin mekânsallaştığı, hukukun askıya alınırken iktidarın kuvvet olarak işlemeye devam ettiği “kamp” paradigmasının bir varyantı olarak okunabilir. Ancak mektup, onu hapishanedeyken bile özgür ilan ederek çıplak yaşamın ötesine taşır. Böylece egemenin indirgemeye çalıştığı yaşam, yeniden politik anlam kazanır; çıplak yaşam, yaşam-biçimine dönüşen bir direniş imkânı hâline gelir. Burada amaçlanan, yaşam ile biçimin birbirinden ayrılmadığı, politik olanın yeniden kurulduğu bir varoluş anlayışıdır.
İstisna halinin normalleşmesi, Walter Benjamin’in etkisiyle geliştirilen egemenlik eleştirisinin de merkezindedir. Buna göre istisna hali modern yönetim tekniklerinde geçici bir durum değil, giderek kalıcı bir yönetme biçimine dönüşmüştür. Savaş sonrası Avrupa, insan hakları ve özgürlük söylemini evrensel bir ilke olarak benimserken, Kürt meselesi ve Öcalan’ın tecridi üzerinden bu ilkenin dışına çıkan istisnalar üretmiştir. Mektuptaki “İtalya ve tüm Avrupa adına utanç duyuyorum” cümlesi, tam da bu biyopolitik çelişkiye işaret eder. Avrupa, bir yandan hukuk devleti ve insan hakları söylemini sürdürürken, diğer yandan egemenlik pratikleri aracılığıyla istisna rejimlerinin devamına ortak olmaktadır. Bu bağlamda utanç, yalnızca ahlaki bir duygu değil; egemenliğin kendi çelişkisini görünür kılan etik bir kırılma anıdır. Ancak bu kırılma tek başına yeterli değildir; asıl mesele, istisna halini mümkün kılan egemenlik paradigmasını sorgulayabilmektir.
Özgürlük ise mektubun en güçlü felsefi izleğini oluşturur. Bu anlayış, Aristotelesçi potansiyellik (potentiality) ile yapmamayı da içeren impotentiality kavramları üzerinden şekillenir. Gerçek potansiyellik yalnızca eyleme geçebilme değil, eylemden bilinçli biçimde geri durabilme imkânını da içerir. Hapishane, Öcalan’ın siyasal eylemini askıya almış görünse de, mektup onu unutulmuş özgürlüğün cisimleşmiş hâli olarak resmeder. Bu okuma, ‘Gelmekte Olan Ortaklık’ta geliştirilen “yaklaşan topluluk” düşüncesini de çağrıştırır; aidiyet kimliklerinden bağımsız, ortak bir politik varoluş imkânını ima eder. Böylece Öcalan, egemenliğin çıplaklaştırmaya çalıştığı yaşamı yeniden politik bir potansiyelliğe dönüştüren bir figür hâline gelir. Burada özgürlük, serbest bırakılmaya indirgenen araçsal bir hedef değil; kendi başına anlam taşıyan, yaşamın içinde gerçekleşen bir varoluş biçimi olarak belirir.
Metin Agamben üzerinden okunduğunda, biyopolitik eleştirinin örneğidir: Avrupa/ Türkiye egemenliği, istisna üzerinden Kürtleri çıplak yaşama indirger. Agamben bu indirgemeyi tersine çevirerek bir “yaşam-biçimi” politikası talep eder. Serbest bırakılma talebi, hukuki değil, ontolojik bir taleptir, çıplak yaşamı politik alana iade etmek. Ancak Agamben’in radikalizmi şunu hatırlatır: Gerçek kurtuluş, ne hapishanenin ne de egemenin paradigması içinde kalır; istisna halini kural olmaktan çıkaran yeni bir politik ontoloji gerektirir. Metin bu ontolojiye bir çağrıdır ama aynı zamanda onun sınırlarını da gösterir.
Sonuçta Agamben’in mektubu, Öcalan’ın kişisel durumundan çok özgürlüğün anlamı üzerine düşünmeye davet ediyor. Burada özgürlük, yalnızca bir hapishane duvarının yıkılması ya da fiziksel hareket serbestisi değildir; insanın, en ağır siyasal ve hukuki kuşatma altında bile kendi varoluşunu anlamlandırabilme ve başkaları için bir umut ufku açabilme kapasitesidir. Bu nedenle mektup, özgürlüğü yalnızca bireysel bir hak olarak değil, başkalarının özgürlüğünü de mümkün kılan etik ve siyasal bir ilişki biçimi olarak yeniden düşünmeye çağırıyor. Öcalan’ın adı, bu okumada yalnızca bir kişinin değil, özgürlüğün sınırlarının, imkânlarının ve çelişkilerinin tartışıldığı bir düşünme alanına dönüşüyor.
Bununla birlikte, özgürlüğün nihai ölçütü yalnızca içsel direnç de olamaz. Özgürlük, insanın kendi vicdanında başlayan ama toplumsal yaşamda, hukukta ve siyasette karşılığını bulması gereken bir değerdir. Eğer bir halkın eşitliği, dili, kimliği ve siyasal iradesi sürekli tartışma konusu olmaya devam ediyorsa, özgürlük de tamamlanmış bir olgu değil, gerçekleşmeyi bekleyen tarihsel bir imkân olarak kalır. Belki de Agamben’in mektubunun asıl gücü burada yatmaktadır: Özgürlüğü, ne yalnızca bireysel bir ruh hâline ne de yalnızca hukuki bir statüye indirger. Özgürlük, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve içinde yaşadığı siyasal dünyayla kurduğu ilişkinin en temel ölçüsü olarak yeniden düşünülmeyi bekleyen bir hakikat olarak önümüzde durmaktadır.
Belki de mektubun asıl sorduğu soru şudur: İnsan ne zaman gerçekten özgürdür? Zincirlerinden kurtulduğunda mı, yoksa hiçbir zincirin düşüncesini ve iradesini teslim alamadığı anda mı? Bu soru, Öcalan’ın şahsında görünür hâle gelse de yalnızca ona değil, modern siyasetin ve insanlığın tamamına yöneltilmiş felsefi bir sorudur.
