AİHM’nin Osman Kavala’nın en kısa sürede serbest bırakılması gerektiğine ilişkin kararının ardından Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum, Anayasa’nın 90. maddesinin AİHM kararlarının bağlayıcılığına dayanak oluşturamayacağını savundu.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi, 25 Ağustos’ta Osman Kavala’nın ikinci başvurusuna ilişkin kararında, tespit edilen ihlallerin ciddiyeti nedeniyle Kavala’nın mümkün olan en kısa sürede serbest bırakılması gerektiğine hükmetti. Mahkeme ayrıca Kavala’nın mahkumiyetinin AİHS bakımından geçersiz kabul edilmesi gerektiğini belirtti.
Kararın ardından Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, AİHM kararlarının Türkiye açısından bağlayıcılığına ilişkin açıklamalarını sürdürdü.
Uçum: 90. madde AİHM kararlarına dayanak gösterilemez
Uçum, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin son fıkrasının AİHM kararlarının bağlayıcılığına dayanak oluşturamayacağını söyledi.
Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin son fıkrasında, temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası andlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde andlaşma hükümlerinin esas alınmasının düzenlendiğini hatırlatan Uçum, bu hükmün yargı kararlarına değil “norm uyuşmazlıklarına” ilişkin olduğunu savundu.
Uçum, “Bazı çevreler AİHM kararlarına uyma zorunluluğunu bu hükme dayandırıyor. Oysa bu düzenleme yargı kararlarına değil tamamen norm uyuşmazlıklarına ilişkindir” dedi.
‘AİHM kararı andlaşma hükmü değil’
Uçum’a göre Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin söz konusu hükmünün uygulanabilmesi için temel hak veya özgürlüklere ilişkin bir uluslararası andlaşma ile kanun hükümleri arasında doğrudan uyuşmazlık bulunması gerekiyor.
Böyle bir uyuşmazlığın yürütme pratiğinde ortaya çıkması halinde yürütmenin, yargısal faaliyette ortaya çıkması halinde ise yargının ilgili hükme göre değerlendirme yapacağını belirten Uçum, düzenlemenin AİHM kararlarının uygulanmasıyla ilgisi olmadığını savundu.
Uçum, AİHM kararlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve ek protokollere dayanarak verilmesinin bu kararlara “temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşma” niteliği kazandırmayacağını ifade etti.
“AİHM kararı bir mahkeme kararıdır, andlaşma hükmü yani norm değildir” diyen Uçum, bu nedenle norm uyuşmazlıkları için düzenlenen Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin AİHM kararlarının uygulanmasına dayanak gösterilemeyeceğini ileri sürdü.
‘AİHM kanunla doğrudan uyuşmazlığa giremez’
Uçum, AİHM’nin bireysel başvuru sonucunda verdiği kararların bir mahkeme kararını incelediğini, dolayısıyla AİHM ile ülkede yürürlükte bulunan bir kanun arasında Anayasa’nın 90’ıncı maddesinde tarif edilen anlamda doğrudan bir uyuşmazlık kurulamayacağını savundu.
AİHM’nin bir ülkede yürürlükte bulunan kanun hakkında doğrudan karar veremeyeceğini belirten Uçum, mahkemenin ancak önüne gelen iç hukuk kararı üzerinden AİHS ve ek protokollerde güvence altına alınan haklarla çelişen düzenlemelere işaret edebileceğini söyledi.
Uçum ayrıca AİHM’nin bir ihlal kararı sonrasında ilgili dosyanın ulusal mahkeme tarafından yeniden ele alınması ve önceki kararın onanması halinde de bunun “kanun ile andlaşma arasında uyuşmazlık” anlamına gelmeyeceğini belirtti.
Bu durumda mahkemelerin kendi kararlarının geçerliliğini davanın niteliğine göre Ceza Muhakemesi Kanunu veya Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri doğrultusunda değerlendirdiğini savunan Uçum, bunun Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin son fıkrasında düzenlenen bir norm uyuşmazlığı olmadığını ifade etti.
‘Ya bilgisizlik ya bilinçli bir çarpıtma’
Uçum, açıklamasının sonunda AİHM kararlarının bağlayıcılığını Anayasa’nın 90’ıncı maddesine dayandıran yaklaşımın “ya bilgisizlik ya da bilinçli bir çarpıtma” olabileceğini öne sürdü.
Uçum, “Bu görüşün pozitif hukukla ilgisi olmadığı kesindir” ifadelerini kullandı.
ANAYASA MADDE 90/SON HÜKMÜ AİHM KARARLARININ BAĞLAYICILIĞINA DAYANAK GÖSTERİLEMEZ!
Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrasının ilk cümlesi şöyledir: “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile…
— Mehmet Uçum (@mehmetucum) August 26, 2026
