BM Genel Kurulu’nun 81. oturumunun genel görüşmeleri New York’taki BM Genel Merkezi’nde başladı.
Dünya liderlerinin bir araya geldiği genel görüşmeler 22-28 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilecek.
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, 2026 yılı sonunda sona erecek ikinci beş yıllık görev süresi öncesindeki son Genel Kurul hitabında, dünyadaki siyasi, ekonomik ve teknolojik dönüşümlere ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Guterres konuşmasının başlangıcında savaş, iklim değişikliği ve yapay zekânın yol açtığı dönüşüm başta olmak üzere devam eden krizlere dikkat çekerek, “Dünyamızdaki fay hatları genişliyor” dedi.
Guterres, salonu dolduranların coşkulu alkışları eşliğinde, BM Güvenlik Konseyi’nde Afrika’ya en az bir koltuk verilmesi çağrısında bulundu.
Liderlere seslenen Guterres, “21. Yüzyıl’da BM Güvenlik Konseyi’nde kalıcı Afrika koltuklarının bulunmaması adaletsizdir ve savunulamaz. Bu durum değişmek zorundadır.” dedi.
“Bunlar ayrı krizler değil”
Guterres, dünyada yaşanan gelişmelerin birbirinden bağımsız krizler olarak ele alınamayacağını belirterek, “Bunlar ayrı krizler değil. Bunlar aynı hikâyenin bölümleri. Gücün hikâyesi. Kimde var? Kimden esirgeniyor?” ifadelerini kullandı.
Küresel güç dengelerindeki değişime dikkat çeken Guterres, gücün devletlerin yanı sıra özel şirketlere ve yapay zekâ gibi teknolojilere doğru kaydığını söyledi.
Guterres’e göre küresel güç üç temel biçimde yeniden şekilleniyor. Bunlardan ilki, yeni ekonomik, siyasi ve teknolojik etki merkezlerinin ortaya çıkmasıyla devletler arasındaki güç dağılımının değişmesi. İkincisi, gücün giderek özel şirketlere ve bireylere kayması. Üçüncüsü ise özerk silahların geliştirilmesi de dahil olmak üzere gücün insanlardan makinelere doğru aktarılması.
BM Genel Sekreteri, mevcut uluslararası kurumların ve sistemlerin bu dönüşümlerin ortaya çıkardığı yeni koşullarla başa çıkabilecek düzeyde olmadığını söyledi.
Guterres daha önce de yapay zekânın gelişiminin riskleri konusunda uyarılarda bulunmuş ve otonom silah sistemlerine ilişkin uluslararası kurallar oluşturulması çağrısını yinelemişti.
“Tek başına askeri güç barışı sağlayamaz”
Guterres, yalnızca askeri gücün barışı sağlayamayacağını, aynı durumun teknolojik veya ekonomik güç için de geçerli olduğunu belirtti.
BM Genel Sekreteri, “Gücün hukuka göre yönetilmesini sağlamak” için harekete geçilmesi gerektiğini ifade ederek, “Güç, kimin hayatının ve geleceğinin önemli olduğunun nihai hakemi olamaz” dedi.
21. yüzyılda barışın yalnızca çatışmanın sona ermesi anlamına gelmediğini belirten Guterres, “Barış, itidalin varlığıdır” ifadesini kullandı.
Ukrayna ve Gazze mesajı
Guterres, Ukrayna’daki savaşa da değinerek Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik “tam kapsamlı işgalini” eleştirdi. Rusya’nın saldırısının Ukrayna’yı BM Şartı’nın açık bir ihlali olarak tanımladığı ağır bir savaşa maruz bıraktığını belirtti.
BM Genel Sekreteri, Gazze’deki duruma da dikkat çekerek dünyanın işgal altındaki Filistin topraklarındaki ve Gazze’deki yıkıcı gelişmelerin gözden kaçmasına izin vermemesi gerektiğini söyledi.
Guterres, 7 Ekim 2023’te Hamas tarafından gerçekleştirilen saldırıların ardından İsrail’in Gazze’deki eylemlerini de gündemine aldı. Gazze’deki Filistinlilerin maruz kaldığı saldırının, BM Genel Sekreteri olarak görev yaptığı yıllar boyunca tanık olduğu ölçekte bir ölüm tablosu oluşturduğunu belirtti.
Guterres’in 16 Eylül’deki basın toplantısında da Gazze’deki ateşkes planının uygulanması, insani yardımın engelsiz biçimde ulaştırılması ve Batı Şeria’daki ilhak sürecinin durdurulması çağrıları yer almıştı. Guterres, Orta Doğu’da kalıcı barışın iki devletli çözümün hayata geçirilmesinden geçtiğini ifade etmişti.
“Batı Şeria’daki İsrail şiddeti barış yolunu yok ediyor”
Batı Şeria’daki gelişmelere de değinen Guterres, iki devletli çözümün “gözlerimizin önünde yok olmasından” kaçınılması gerektiği uyarısında bulundu.
BM Genel Sekreteri, işgal altındaki Batı Şeria’da İsrail’in uyguladığı şiddet, yerinden etme ve yerleşim yerlerinin genişletilmesinin barış yolunu ortadan kaldırdığını belirtti. Guterres, bu gelişmelerin “etnik temizlik hayaletini hortlattığını” söyledi.
Guterres’in açıklamaları, Gazze’nin yanı sıra Batı Şeria’daki gelişmelerin de iki devletli çözüm ve bölgedeki kalıcı barış perspektifi açısından ele alındığı mesajını verdi.
“Kadınların haklarında geri adımlar öfke verici”
Guterres konuşmasında kadınların ve kız çocuklarının karşı karşıya kaldığı ayrımcılık, şiddet ve istismara da dikkat çekti.
Kadınların haklarının kısıtlandığını, seslerinin susturulduğunu ve bedenlerinin savaş alanına çevrildiğini belirten Guterres, özgürlüklerin de pazarlık konusu haline getirildiğini söyledi.
Guterres, bu durumun “bir skandal ve insanlık için büyük bir israf” olduğunu ifade etti.
BM Genel Sekreteri, kadınların karar alma süreçlerine katılımının önemine de dikkat çekerek, “Kadınlar masada olduğunda barış daha kalıcıdır” dedi.
Guterres’in ardından BM Genel Sekreterliği için süreç
Guterres, 2026 yılı sonunda ikinci beş yıllık görev süresini tamamlayacak. Yerine geçecek BM Genel Sekreteri’nin belirlenmesine ilişkin süreç 2025’in sonlarında başladı.
BM Genel Sekreteri’nin belirlenmesinde BM Güvenlik Konseyi’nin bir aday üzerinde uzlaşarak bu ismi Genel Kurul’a önermesi gerekiyor. Ardından Genel Kurul, Güvenlik Konseyi’nin önerdiği adayı atıyor. Reuters’ın haberine göre Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi olan Çin, ABD, Rusya, Fransa ve Birleşik Krallık’ın uzlaşması süreç açısından belirleyici konumda.
15 üyeli Güvenlik Konseyi’nin 18 Eylül’de gerçekleştirdiği üçüncü gayriresmi ankette Kosta Rikalı aday Rebeca Grynspan ile Guyanalı aday Carolyn Rodrigues Birkett arasında yakın bir tablo ortaya çıktı.
Geçtiğimiz Cuma günü, 15 Güvenlik Konseyi üyesinin gerçekleştirdiği üçüncü gayriresmi anket, Kosta Rikalı aday Rebeca Grynspan’ı az bir farkla öne geçirdi.
BM Genel Sekreterliği için öne çıkan adaylar
Rebeca Grynspan
Kosta Rika’nın eski devlet başkan yardımcısı olan Rebeca Grynspan, halen BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın genel sekreterliğini yürütüyor. Grynspan, BM’nin reform sürecine ilişkin çalışmalarını öne çıkaran bir aday olarak kampanya yürütüyor.
Carolyn Rodrigues Birkett
Guyana’nın BM Daimi Temsilcisi Carolyn Rodrigues Birkett, daha önce ülkesinin dışişleri bakanlığı görevini yürüttü. Birkett, çatışmaların önlenmesine yönelik kapasitenin güçlendirilmesi ve iklim eyleminin ilerletilmesi yoluyla BM’nin daha etkili hale getirilmesini hedefliyor.
Olara Otunnu
Ugandalı diplomat ve eski BM Genel Sekreter Yardımcısı Olara Otunnu, önceliğinin büyük savaşların sona erdirilmesi olduğunu belirtiyor. Otunnu ayrıca BM bünyesinde yapay zekâ çalışmalarını denetleyecek bir kurum oluşturulması çağrısında bulunuyor.
Rafael Grossi
Arjantinli kariyer diplomatı Rafael Grossi, 2019’dan bu yana Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın genel direktörlüğünü yürütüyor. Grossi, İran’ın nükleer programı ve Ukrayna’nın nükleer enerji altyapısıyla bağlantılı yüksek riskli diplomatik süreçlerde görev aldı.
Macky Sall
Senegal’in eski cumhurbaşkanı Macky Sall, borç yükü altındaki gelişmekte olan ülkelere yönelik desteğin artırılmasını gündeme getiriyor. Sall ayrıca gelişmekte olan ülkelerin BM Güvenlik Konseyi’nde daimi üyelik elde etmesi çağrısında bulunuyor.
