Ark ocağında bakım yapılırken, tavan vincinin ve diğer kaldırma-taşıma sistemlerinin çalışmasına hangi koşullarda izin verildi? Sıvı çelik potalarının güzergâhı, bakım yapılan alanla kesişiyor muydu? Bakım sırasında doğalgaz ve oksijen hatları, yeterince güvenli hâle getirilmiş miydi? Ateşli çalışma yapılırken, bakım faaliyeti başlamışken, neden üretim durdurulmadı? Vincin taşıyıcı kolonları, bağlantıları ve mekanik aksâmı en son ne zaman kontrol edilmişti? Bakım çalışması sırasında, bölgede bulunan işçilerin tamamı için risk değerlendirmesi yapılmış mıydı? Taşeron çalışan işçiler çalışma yaparken, gerekli izinler verildi mi?.. Ege İşçi Birliği’nin bu sorularına yanıt vermesi gereken biri var, o da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan! 9 Kasım’da, İzmir Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 19 işçinin fecî şekilde can verdiği kazânın ardından yaptığı açıklamada, önceki denetimlerde fabrikada bir aksaklık tespit edilmediğini, ancak yaşanan kazanın ciddî bir sıkıntıya yol açtığını söyleyen bakan… O fabrikada ölenlerin ardından kullandığı sözcük ‘sıkıntı’! O bu açıklamaları yaparken, hâlâ tesiste üretime devam edildiğine ilişkin haberlere ne demeli peki?.. İşte bu sebeple, bu ülkede iş kazâları ve işçi ölümlerine ‘iş cinâyeti’ deniyor. Ve böyle demekte de yerden göğe kadar haklıyız.
BAKANLAR BÖYLE YAPARSA, PATRONLAR NE YAPMAZ Kİ!
Bir bakan daha var, bundan da beter!.. Millî Eğitim Bakanı, o da öğrencileri Meslekî Eğitim Merkezi (MESEM) adı altında, ucuz işgücü olarak sanâyi ve hizmet sektöründe çalıştıran sistemin başı… Eski usûl, ‘eti senin, kemiği benim’ hesabı!.. 37 çocuğun iş kazâlarında öldüğünü açıklıyor ve açıklamasının hemen ardından sayının daha fazla olduğu ortaya çıkıyor! Bakanları bu zihniyet ve tiynette olan bir rejimde, işçinin can güvenliği ve sağlığı güvence altında olabilir mi? Olmuyor!..
Şimdi önce dünyaya, sonra Avrupa Birliği’ne (AB), sonra da Türkiye’de iş sağlığı ve iş güvenliğinin durumuna bir göz atalım… Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (International Labor Organisation-ILO) ‘İş Sağlığı ve Güvenliği Raporları’ verilerine göre, dünyada her gün yaklaşık 1 milyon iş kazası yaşanıyor. İş kazaları ve meslek hastalıkları sonucunda yılda yaklaşık 2.3 ila 3 milyon emekçi hayatını kaybediyor. Bu ölümlerin büyük bir kısmı meslek hastalıkları, yüz binlercesi ise doğrudan iş kazâları kaynaklı.
ÖLÜMLÜ KAZÂLARIN YÜZDE 63’Ü ASYA-PASİFİK BÖLGESİNDE...
Asya-Pasifik bölgesi, işçi ölümlerinde ilk sırada… Sebebi malûm; artık dünyanın üretim üssü orası da ondan! Dünyaya mal yetiştiren milyonlarca işçi zorlu rekabet koşulları ve iş güvenliğinin yetersiz olduğu ortamlarda çalışmak zorunda kalıyor. Küresel iş kazâlarının ve ölümlerinin yaklaşık yüzde 63’ü bu bölgede yaşanıyor.
Küresel ölçekte, bu kazâların ve ölümlerin sektörel dağılımı da eşitsiz; işlerin doğasından dolayı, her sektör aynı oranda riskli değil. Tarım, inşaat, imâlât, ormancılık ve balıkçılık, iş kazâlarının yüzde 60’ından fazlasının gerçekleştiği sektörler.
Kazâya uğrayan ya da ölen işçilerin cinsiyet dağılımı da eşit değil. Genel olarak toplumsal cinsiyet eşitliğinin olmaması, burada ironik biçimde, emekçi kadınların, daha az ölümlü kazâyla yüzleşmesini sağlıyor! ILO verilerine göre, erkek çalışanlarda iş kazası sonucu ölüm oranı 100 binde 108.3, kadınlarda bu oran 48.4… Bu bâriz farkın iki sebebi var; ilki, oranda kadınların işgücüne katılım oranının erkeklere göre düşük olması, diğeri ise, tehlikeli sektörlerin genelde erkek istihdâmına ağırlık vermesi…
TÜRKİYE, EN RİSKLİ ÜLKELER ARASINDA YER ALIYOR
İş kazâları sonucu yaşanan ölümlü vakâların 100 bin çalışan başına düşen oranlarına göre, ülkelerin küresel ve bölgesel sıralamaları değişiklik gösteriyor. ILO, Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organisation-WHO) ve Avrupa İstatistik Ofisi (Eurostat) gibi kuruluşların yayımladığı veri ve analizlere göre, tüm sektörlerin ortalaması alındığında, 100 bin işçi başına düşen yıllık ölüm oranında Güney Asya ve Afrika ülkeleri ilk sıralarda yer alıyor. Butan 100 bin işçi başına 31.9 ölümle dünyada çalışanlar için en riskli ülke konumunda, Doğu Timor 29.2 ölümle ikinci sırada… Bu oranlar Malezya’da 14.6, Burundi’de 13.8, Türkiye de ise 11.5… Türkiye ekonomiyle ilgili hemen her olumsuz ölçütte olduğu gibi burada da süper ligde!
Şaşırtıcı bazı bilgiler de vereyim; 3.7 ile ABD ve 4.4 ile Fransa, diğer gelişmiş batı ülkelerine göre daha yüksek oranlara sahip. Buna karşılık, iş sağlığı ve güvenliği mevzuâtının en katı uygulandığı, sendikalaşma oranının yüksek olduğu ve endüstriyel altyapının dijitalleştiği ülkelerde ölüm oranları sıfıra yaklaşıyor. İzlanda, Malta ve San Marino, 100 bin işçide 0 ölüm vakasıyla, iş güvenliğinin en yüksek olduğu ülkeler… Çok düşük nüfuslu ve sanâyinin gelişmediği ülkeler olmalarının da bu oranda etkisi olduğunu belirtmek gerek. Sanayileşmiş ülkelerden Hollanda 0.33 ile ölümlü iş kazâlarının en düşük olduğu ülke. Birleşik Krallık’ta bu oran 0.83, Almanya ve İsveç’te ise 1’in altında…
AB ÜLKELERİ ARASINDA EN KÖTÜSÜ
Gelelim AB’ye… Eurostat’ın verilerine göre; Fransa, Bulgaristan ve Letonya, 3.5 ila 4.5 ölüm oranlarıyla, AB’de ölümlü iş kazâlarının en çok yaşandığı ülkeler. Hollanda, Lüksemburg ve Almanya ise 1’in altındaki oranlarıyla en güvenli ülkeler… Türkiye, tahmîn edebileceğiniz gibi Avrupa’nın son sırasında!
Hem Türkiye’de hem de AB genelinde ölümlü iş kazâlarının açık ara birincisi inşaat sektörü, toplam kazâ sayısının birincisi ise imâlât sanayi…
AB-27 ülkelerinde yıllık ortalama 2.8 milyondan fazla ölümcül olmayan kazâ ve yaklaşık 3 bin 300 ölümlü iş kazâsı kayda geçiyor. AB genelindeki tüm ölümlü iş kazâlarının yaklaşık yüzde 22 ila yüzde 24’ü inşaat sektöründe meydana geliyor. Özellikle Fransa, İspanya ve İtalya gibi inşaat hacmi yüksek ülkelerde ölümlerin büyük kısmı bu sektörde yoğunlaşıyor.
Ulaştırma ve depolama hizmetleri, AB’de ölümlü kazâlarda ikinci sırada. Ağır vâsıta taşımacılığı ve lojistik merkezlerindeki kazâlarda, Almanya ve Polonya gibi transit ülkeler öne çıkıyor. İmâlât sanâyisi AB’de ölümcül olmayan yaralanmalı iş kazâlarının bir numaralı kaynağı ve ölümlü kazâlarda üçüncü sırada… Özellikle Romanya, Polonya ve Portekiz gibi tarım istihdâmının yüksek olduğu AB ülkelerinde, ölümlü kazâların en yoğun görüldüğü sektörler ise tarım, ormancılık ve balıkçılık… Eurostat’a göre, toplam ölüm sayısı az olsa da, 100 bin çalışan başına düşen ölüm oranında 10.8 ölümle madencilik, AB’nin en tehlikeli sektörü.
AB ülkelerinde iş kazâları daha çok iş göremezlik ve yaralanmayla sonuçlanır, Almanya’da her 2 bin 200 kazada bir ölüm yaşanırken, Türkiye’de koruyucu ekipman eksikliği, denetim yetersizliği ve taşeronlaşma nedeniyle kazâların ölümle sonuçlanma oranı çok daha yüksek.
2025 YILINDA 2 BİN 105 İŞÇİ ÖLDÜ BU YIL BİLANÇO DAHA AĞIR OLACAK
Türkiye’deki kazâların şiddeti, kayıtdışılık ve sektörel yoğunluk dağılımı, Avrupa ülkelerine kıyasla çok daha keskin bir tablo ortaya koyuyor.
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) 2025 İstatistik Yıllığı, İSİG Meclisi Raporları ve Eurostat verileri ışığında, sektörel yoğunlaşma detaylarına da girelim… SGK’nın 2025 yılı verilerine göre, Türkiye’de 766 bini aşkın iş kazâsı yaşandı ve bin 944 sigortalı hayâtını kaybetti. İSİG kayıtlarına göre, kayıtdışı çalışanlarla birlikte ölen işçilerin sayısı en az 2 bin 105… İnşaat açık arayla işçi ölümlerinin en yoğun olduğu sektör. Toplam iş kazâlarının yalnızca yüzde 10.7’si inşaatlarda meydana gelmesine rağmen, ölümlü iş kazâlarının yüzde 30.3’ü, yani üçte biri bu sektörde yaşanıyor. Özellikle binâ inşaatı kolu; yüksekten düşme, göçük altında kalma ve elektrik çarpması nedeniyle en ölümcül alan.
Türkiye’deki toplam iş kazâlarının yüzde 41’i, yani 313 binin üzerinde vakâ imâlât sanâyisinde gerçekleşiyor. Metal ürünleri imâlâtı, tekstil, gıda ve makine üretimi, uzuv kayıpları ve yaralanmalı kazâların en yoğun olduğu iş kolları. Kara taşımacılığı ve kuryelik faaliyetleri, binâ inşaatından hemen sonra, ölümlü kazâların en yoğun olduğu ikinci alt sektör. Trafik ve servis kazaları ölümlerin başlıca nedeni.
Tarım ve ormancılık, SGK verilerinde kayıtdışılık, mevsimlik tarım işçileri, âile işletmeleri nedeniyle düşük görünüyor olsa da, İSİG Meclisi verilerine göre, tarım sektörü yılda 400’ün üzerinde can kaybıyla inşaattan sonra en fazla işçinin öldüğü ikinci büyük iş kolu. Madencilik ise istihdâmdaki payı düşük olmasına rağmen, kazâ şiddeti ve toplu ölüm riski en yüksek sektörlerin başında geliyor.
MEVZUÂT YETERLİ GİBİ AMA SAHÂDA HİÇBİR KARŞILIĞI YOK
İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSG) alanındaki temel sorunlar; kayıtdışı istihdâm, denetim ve yaptırım yetersizliği, taşeronlaşma ve güvenlik kültürü eksikliği gibi yapısal nedenlere dayanıyor. Mevzuât yeterli gibi görünse de, sahâdaki uygulama eksiklikleri, iş kazâlarının ve meslek hastalıklarının önlenmesini zorlaştırıyor. Özellikle tarım, inşaat ve tekstil sektörlerinde sigortasız çalıştırılan işçiler, İSG eğitimleri almıyor, sağlık taramalarından geçirilmiyor ve koruyucu ekipmanlardan mahrûm bırakılıyor. Kayıtdışı çalışanların uğradığı kazâlar resmî istatistiklere dâhi yansımıyor.
Asıl işin parçalara bölünerek alt işverenlere verilmesi, işyerindeki güvenlik sorumluluğunu belirsizleştiriyor. Mâliyet düşürme baskısı altındaki taşeron firmalar, İSG yatırımlarını, çoğu zaman gereksiz bir gider kalemi olarak görüyor. Çalışanların sendikal haklardan yoksun olması, işyerindeki tehlikeli durumlara itirâz etme ve ‘çalışmaktan kaçınma hakkı’nı kullanma güçlerini ortadan kaldırıyor.
MIŞ GİBİ YAPILAN DENETİMLER
Kamusal denetim yetersizliği, iş kazâlarının ve ölümlerin en önemli sebeplerinden biri… İş müfettişi sayısının milyonlarca işyerini ve çalışanı düzenli olarak denetlemeye yetmemesi, kuralsızlığı yaygınlaştırıyor. Denetimler genellikle kazâ meydana geldikten sonra yapılıyor. İSG kurallarına uymayan işverenlere kesilen idarî para cezalarının, alınması gereken güvenlik önlemlerinin mâliyetinden daha düşük kalması bir diğer önemli etken. Yargı süreçlerinin uzun sürmesi de caydırıcılığı azaltıyor.
Denetimi yetersiz kılan önemli sebeplerden biri de, iş güvenliği uzmanlarının ve işyeri hekimlerinin ücretlerini doğrudan denetledikleri işverenden almaları… Yâni meslekî bağımsızlıkları yok. Böyle bir sistemde denetimin gerçekçi olması mümkün olur mu? Uzmanlar, işini kaybetme kaygısıyla hayâtî tehlikeleri bakanlığa bildirmekte zorlanıyor.
Bitmiyor ki olumsuzluklar!.. Çalışanlara verilmesi zorunlu olan İSG eğitimleri, birçok işletmede işin niteliğine uygun pratik uygulamalar yerine, yalnızca imzâ karşılığı kâğıt üzerinde tamamlanıyor. İşverenler makine koruyucuları, havalandırma sistemleri, güvenlik ağları gibi toplu koruma önlemleri almak yerine, tüm sorumluluğu baret veya emniyet kemeri vererek işçilere devretmeye çalışıyor.
ÇOCUKLAR, YAŞLILAR, MÜLTECİLER…
Kırılgan grupların korunmasına gelince, durum utanç verici!.. Daha iki gün önce MESEM adı altında yapılan çocuk emeği sömürüsü sebebiyle, DEM Parti milletvekilleri Kezban Konukçu ve Özgül Saki’nin Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin’in elini sıkmaması o kadar doğru bir tavır ki, bunun elini sıkan vekiller utansın! Çocuk işçilerin can güvenliğine ilişkin birkaç veri daha ekleyeyim: İSİG Meclisi, verilerini yalnızca MESEM özelinde değil, MESEM, stajyer ve kayıtdışı çalışanlar dâhil tüm çocuk işçileri kapsayacak şekilde hazırlıyor. Bu verilere göre, Eylül 2024-Ağustos 2025 döneminde Türkiye genelinde çalışırken hayâtını kaybeden çocuk işçi sayısı en az 72… Eylül 2025-Ağustos 2026 döneminde ise bu sayı yüzde 32 artışla en az 95’e yükselmiş.
Çocuk işçiler, göçmenler, yaşlı çalışanlar ve mevsimlik tarım işçileri, en tehlikeli işlerde korumasız biçimde çalıştırılıyor. 2025 yılına ilişkin bazı rakamlar da vereyim: En az 94 çocuk işçi, 65 yaş üstü 126 yaşlı çalışan ve 91 göçmen işçi hayatını kaybetmiş. Ölenlerin yüzde 97.63’ü sendikasız!
YA MESLEK HASTALIKLARINDAN ÖLENLER?..
İş başında ölümlerin yanı sıra, en az onun kadar işçilerin hayâtını tehdit eden bir diğer mesele ise yıllar içinde ortaya çıkan meslek hastalıkları… Silikozis, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları, meslek kaynaklı kanserler çoğunlukla genel hastalık gibi sınıflandırılıp tedâvi ediliyor. Yani işverenler bir şekilde korunuyor. Periyodik sağlık muâyenelerinin yüzeysel yapılması, meslek hastalıklarının erken evrede tespit edilmesini engelliyor. Bu da işçilerin hayatını hiçe sayan bir yaklaşım.
Yâni şu siyasal islâmcıların ağzından düşmeyen, peygamberin hadisi “İşçinin ücretini alın teri kurumadan veriniz” var ya, bu cümleyi ağızlarına aldıkları an çarpılmaları gerek! Bırakın hakkını vermeyi, işçinin canından olmasını ‘sıkıntı’ sayanlar bunlar!
