Güneydoğu Gazeteciler Cemiyeti tarafından Almanya’nın Köln kentinde düzenlenen “Barış Süreçlerinde Basının Hafızası: Avrupa’dan Bakış” panelinde konuşan Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) Eş Genel Başkan Yardımcısı Tayip Temel, barış ve diyalog sürecinin gelişim aşamalarına, Kürt sorununun tarihsel arka planına ve bölgesel gelişmelerin sürece etkisine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Kürt basınının tarihsel olarak yalnızca haber aktaran bir alan olmadığını, aynı zamanda mücadele ve direnişin önemli bir parçası olduğunu belirten Temel, konuşmasına yaşamını yitiren gazetecileri anarak başladı.
Temel, “Kürt basını, diğer basınlardan farklı olarak her zaman bir mücadele ve direniş alanı olmuştur. Bu nedenle öncelikle Apê Musa’dan başlayarak bugüne kadar yaşamını yitiren bütün basın şehitlerini saygıyla anmak istiyorum” dedi.
“Kürt sorununun çözümü artık ertelenemez”
Barış sürecinin hangi koşullarda başladığının ve tarihsel arka planının birlikte ele alınması gerektiğini belirten Temel, 27 Şubat tarihinin üzerinden iki yıl geçtiğini hatırlatarak Kürt sorununun dört devlet arasında bölünmüş tarihsel yapısına dikkat çekti.
Kürt sorununun artık şiddet ve çatışma zemininden bağımsız, demokratik ve siyasi yöntemlerle çözülmesinin zorunlu hale geldiğini ifade eden Temel, Ortadoğu’daki gelişmelerin de yeni bir çözüm arayışını gerekli kıldığını söyledi.
Temel, konuşmasında şu değerlendirmelerde bulundu:
“Bugün içinde bulunduğumuz barış ve diyalog sürecini değerlendirirken öncelikle bu sürecin neden başladığını ve hangi koşulların ortaya çıkardığını ele almak gerekiyor. 27 Şubat tarihinin üzerinden iki yıl geçti.
Kürt sorunu dört devlet arasında bölünmüş bir sorun olarak bugüne kadar varlığını sürdürdü. Ancak artık şiddet ve çatışma zemininden bağımsız, demokratik ve siyasi bir çözümün geliştirilmesi zorunlu hale geldi. Çünkü Ortadoğu’da Kürdistan’ın dört parçaya bölünmesiyle ortaya çıkan tarihsel koşullara rağmen, Kürtleri yok etmeye yönelik politikalar ve savaşlar bugüne kadar sonuç alamadı.
Türkiye’nin Kürt siyasetine yaklaşımı ve Kürtleri eritmeye dayalı stratejisi ise Kürt sorununu çözmek bir yana, sorunun bütün ülkeye yayılan ve artık kontrol edilmesi güçleşen bir meseleye dönüşmesine neden oldu. Öte yandan Ortadoğu’da yaşanan gelişmeler, İsrail-İran gerilimi ve bölgedeki yeni güç dengeleri de yeni bir dönemin koşullarını ortaya çıkardı. Bütün bunlar, Kürt sorununun artık ertelenemeyeceğini ve yeni bir çözüm arayışının zorunlu hale geldiğini gösteriyor.”
“Kürt meselesini yalnızca Türkiye’nin iç meselesi olarak değerlendiremeyiz”
Kürt kimliğinin Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren inkâr edildiğini belirten Temel, benzer politikaların Irak, Suriye ve İran’da da uygulandığını söyledi. Kürtlerin kimlik ve hak mücadelelerinin Türkiye’nin geleneksel devlet yaklaşımını da etkilediğini kaydeden Temel, sürecin bölgesel gelişmelerden bağımsız değerlendirilemeyeceğini ifade etti.
Temel, Kürt sorununun tarihsel ve bölgesel boyutuna ilişkin şunları söyledi:
“Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana Kürt kimliği ve varlığı inkâr edildi. Irak, Suriye ve İran’da da Kürtler benzer inkâr ve baskı politikalarıyla karşı karşıya kaldı. Ancak Kürtlerin bu ülkelerde kimlik ve hak taleplerini yükseltmesi, Türkiye’nin geleneksel devlet yaklaşımını da etkiledi. Türkiye, Kürtlerin kimliğini ve varlığını kabul etmekte direnirken, diğer parçalardaki gelişmelere de bu inkârcı yaklaşım üzerinden karşılık verdi.
Dolayısıyla bugün yaşanan süreci yalnızca Türkiye’nin kendi iç meselesi olarak değil, Ortadoğu’daki yeni siyasal koşullar, Kürtlerin bu ülkelerdeki konumu ve bölgesel dengeler üzerinden birlikte değerlendirmek gerekiyor.”
“Mesele yalnızca silah bırakma meselesi değildir”
Yaklaşık 50 yıllık çatışma sürecinin ardından savaşın durdurulması ve barışın sağlanması gerektiğini belirten Temel, sürecin yalnızca silahların bırakılmasına indirgenmesine karşı çıktı.
Temel, İmralı’da Abdullah Öcalan’ın süreci başlatırken Kürt sorununun çözümüne ilişkin kapsamlı bir perspektif ortaya koyduğunu belirterek bu yaklaşımın temelinde Kürt kimliğinin tanınması, hakların iade edilmesi ve demokratik çözümün geliştirilmesinin bulunduğunu söyledi.
Temel, konuya ilişkin şu ifadeleri kullandı:
“50 yıllık bir savaşın geldiği noktada artık bu savaşı durdurmak ve barışı sağlamak gerekiyor. Ancak burada mesele yalnızca silah bırakma meselesi değildir. Süreci sadece silahların bırakılmasına indirgeyen bir yaklaşım doğru değildir. Bu, bilinçli olarak yürütülen bir tartışmadır ve meselenin özü bundan ibaret değildir.
İmralı’da Sayın Abdullah Öcalan, bu süreci başlatırken son derece açık bir tartışma ortaya koydu. Kürt meselesinin çözümüne ilişkin bir perspektif geliştirdi. Bu perspektif, Kürt kimliğinin tanınması, Kürtlerin haklarının iade edilmesi ve bu temelde demokratik bir çözümün gerçekleştirilmesi üzerine kuruludur. Dolayısıyla ortaya konulan tutum, yalnızca çatışmayı sona erdirmeyi değil, Kürt meselesinin tarihsel ve siyasal nedenlerini ortadan kaldırmayı hedefleyen bir çözüm yaklaşımıdır.”
Süreci dört aşamada değerlendirdi
Barış ve diyalog sürecinin gelişimini dört aşamada ele alan Tayip Temel, ilk aşamanın silahların susması ve çatışmaların durması olduğunu belirtti. İkinci aşamanın diyalog ve müzakere zemininin oluşturulması, üçüncü aşamanın hukuki ve siyasal zeminin kurulması, dördüncü aşamanın ise toplumsal ve hukuki mücadelenin önünün açılması olduğunu ifade etti.
Temel, ilk aşamada çatışmaların durdurulmasının diyalog için gerekli koşulları oluşturduğunu belirterek şöyle konuştu:
“Birinci aşama, silahların susması. Bir çatışmanın yaşandığı yerde diyalog ve müzakere zemininin oluşması mümkün değildir. Öncelikle silahların susması ve çatışmaların durması gerekiyordu. Sürecin ilk aşamasında bu gerçekleşti.
İkinci aşama diyalog ve müzakere zemininin oluşturulmasıdır. Silahların susmasının ardından tarafların bir masa etrafında buluşması ve diyalog kurması gerekiyordu. Bu aşamada Kürt hareketi, Sayın Abdullah Öcalan ve devlet arasında bir diyalog zemini oluşturuldu.”
Barzani, Abdi ve Talabani de süreçte yer aldı
Diyalog sürecinin yalnızca Türkiye’deki aktörlerle sınırlı kalmadığını belirten Temel, Irak Federe Kürdistan Bölgesi Başkanı Mesud Barzani, Suriye Demokratik Güçleri (SDG) Genel Komutanı Mazlum Abdi ve YNK Başkanı Bafil Talabani gibi önemli isimlerin de süreçte yer aldığını söyledi.
Temel, Abdullah Öcalan’ın sürecin başlangıcında söz konusu isimlere mektuplar gönderdiğini, görüşlerini aldığını ve farklı kurumların değerlendirmelerini de dikkate aldığını belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Bu diyalog sürecinde Mesud Barzani, Mazlum Abdi ve Bafil Talabani gibi önemli aktörler de yer aldı. Süreç ilk başladığında Abdullah Öcalan, Barzani, Talabani ve Mazlum Abdi’ye mektup gönderdi, görüşlerini aldı. Kurumlara da mektuplar gönderdi. Onların görüşlerini, düşüncelerini ve rızalarını gözeterek süreci geliştirdi.”
“Kürtler ilk defa hukuki bir zeminde kabul gördü”
Sürecin üçüncü aşamasının hukuki ve siyasal zeminin oluşturulması olduğunu belirten Temel, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) kurulan komisyonun tarihsel önemine dikkat çekti.
Kürt sorununun Meclis çatısı altında ele alınmasını önemli bir eşik olarak değerlendiren Temel, bu aşamada bazı eksiklikler bulunmasına rağmen bir kanunun da çıkarıldığını söyledi.
Temel, üçüncü aşamaya ilişkin değerlendirmesinde şunları kaydetti:
“Üçüncü aşama hukuki ve siyasal zeminin oluşturulması. Bu aşama oldukça önemli. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk defa Kürtler hukuki bir zeminde kabul gördü. Meclis’te bir komisyon kuruldu. Bu, tarihsel açıdan önemli bir gelişmedir. Kürt meselesinin Meclis çatısı altında ele alınması ve hukuki bir zeminde tartışılması önemli bir eşiktir. Eksikliklerine rağmen bu süreçte bir kanun da çıkarıldı.”
“Bugün esas olarak dördüncü aşamadayız”
Sürecin dördüncü aşamasının, Kürtlerin toplumsal ve hukuki alanda mücadele edebilmesinin önündeki engellerin kaldırılması olduğunu belirten Temel, yıllarca kriminalize edilen Kürt siyasetinin yeniden hukuki zeminlerde faaliyet yürütebilmesinin koşullarının oluşturulması gerektiğini ifade etti.
Temel, bu aşamanın henüz tamamlanmadığını, Kürtlerin kimlik, hak ve özgürlüklerinin hukuki güvenceye kavuşturulmasının ve demokratik siyasetin önündeki engellerin kaldırılmasının zorunlu olduğunu belirtti.
Temel, dördüncü aşamayı şöyle anlattı:
“Dördüncü aşama ise toplumsal ve hukuki mücadelenin önünün açılmasıdır.
Bu aşamada ise toplumun, yıllarca kriminalize edilen, direnişi ve mücadelesi nedeniyle hukuki zeminin dışına itilen Kürtlerin yeniden hukuki zeminlerde mücadele edebilmesinin koşullarının oluşturulması gerekiyor.
Bugün esas olarak bu aşamadayız. Ancak bu süreç henüz tamamlanmış değil. Kürtlerin kimlik, hak ve özgürlüklerinin hukuki güvenceye kavuşturulması ve demokratik siyasetin önündeki engellerin kaldırılması gerekiyor.”
“Mevcut tıkanıklıkların aşılması konusunda umudumuz var”
İmralı ile Kürt hareketi arasında sürecin hukuki zeminde nasıl ilerleyeceğine ilişkin tartışmaların devam ettiğini belirten Temel, dördüncü aşamanın tamamlanabilmesi için bu sorunların giderilmesi ve hukuki zeminin güçlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Son dönemde süreçte bazı tıkanıklıklar yaşandığını ifade eden Temel, yakın zamanda gerçekleştirilen görüşmelerin olumlu geçtiğini belirtti. Milli Güvenlik Kurulu (MGK) kararlarının da bu doğrultuda hızlanmasını beklediklerini kaydeden Temel, Federe Kürdistan Bölgesi’ndeki siyasi kriz bağlamında Erbil ile Süleymaniye arasındaki sorunların ve gerilimlerin ise süreci yavaşlatabileceğine dikkat çekti.
Bütün bu sorunlara rağmen sürecin bozulmasının ya da süreçten vazgeçilmesinin artık mümkün olmadığını belirten Temel, hukuki zeminin güçlendirilmesi konusunda umutlu olduklarını söyledi.
Temel, konuya ilişkin değerlendirmesinde şu ifadeleri kullandı:
“Bugünkü durumda İmralı ile Kürt hareketi arasında, sürecin hukuki zeminde nasıl ilerleyeceğine ilişkin tartışmalar devam ediyor. Dördüncü aşamanın tamamlanabilmesi için öncelikle bu sorunların giderilmesi ve hukuki zeminin güçlendirilmesi gerekiyor.
Son dönemde süreçte bazı tıkanıklıklar yaşandı. Ancak yakın zamanda gerçekleştirilen görüşmelerin olumlu geçtiğini söyleyebiliriz. MGK kararlarının da bu anlamda hızlanmasını bekliyoruz. Ancak, Hewlêr ile Süleymaniye arasındaki sorunlar ve yaşanan gerilimler bu süreci yavaşlatabilir.
Ancak bütün bu sorunlara rağmen artık hiç kimse bu süreci bozamaz ya da bu süreçten vazgeçecek bir konumda değildir. Son dönemde yapılan görüşmeler olumludur. Bu nedenle mevcut tıkanıklıkların aşılması ve sürecin hukuki zeminde ilerletilmesi konusunda umudumuz vardır.”
“Entegrasyon teslimiyet anlamına gelmiyor”
Tayip Temel, konuşmasının son bölümünde entegrasyon tartışmalarına değinerek bu kavramın Kürtlerin kimliklerinden, değerlerinden ve haklarından vazgeçmesi şeklinde yorumlanmasının doğru olmadığını söyledi.
Entegrasyonun gerçekleşebilmesi için hem Kürt siyasetinin yöntemlerinde hem de devletin yaklaşımında değişim yaşanması gerektiğini belirten Temel, sürecin Kürtlerin bugüne kadar yürüttüğü mücadeleden vazgeçmesi anlamına gelmediğini, mücadelenin yeni koşullara göre yeniden şekillenmesini ifade ettiğini kaydetti.
Temel, entegrasyonun demokratik siyaset alanının genişletilmesi ve Kürtlerin kendi kimlikleriyle siyasal yaşama katılabilmesi temelinde değerlendirilmesi gerektiğini belirterek sözlerini şöyle tamamladı:
“Bu süreci teslimiyet olarak görmek ya da Kürtlerin kendi kimliklerinden, değerlerinden ve haklarından vazgeçmesi şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Entegrasyonun ne anlama geldiği hem Kürtler hem de devlet açısından doğru anlaşılmalıdır. Çünkü bir değişim yaşanmadan entegrasyonun gerçekleşmesi mümkün değildir. Kürtlerin siyaset yapma tarzında, devletin ise inkârcı yaklaşımında değişim yaşanması gerekiyor.
Burada söz konusu olan, Kürtlerin bugüne kadar yürüttüğü mücadeleden vazgeçmesi değildir. Aksine, mücadelenin yeni koşullara göre yeniden şekillenmesidir. Bu, yeni bir mücadele dönemidir. Mücadelenin siyasal, demokratik ve toplumsal yöntemlerle yürütüleceği yeni bir aşamadır.
Dolayısıyla entegrasyon, kimlikten vazgeçmek ya da teslim olmak değil; Kürtlerin kendi kimlikleri ve haklarıyla demokratik siyaset alanında var olabilmesinin önünü açan bir dönüşüm olarak ele alınmalıdır.”
