Avrupa’ya gideyim derken kendinizi Afrika’da bulabilirsiniz! Zira daha önce İngiltere hükümetinin gündeminde olan mültecileri Ruanda’ya gönderme planı, 16 Kasım’da imzalanan anlaşmayla Avrupa Birliği’nin kararına dönüştü. Bu anlaşmayla birlikte mültecilere iki seçenek dayatılacak: “Ya geldiğin ülkene dönersin ya da Ruanda’ya”. AB ülkesi 5 ülkenin imzaladığı bu anlaşma 1902 sömürge planını hatırlatıyor.
Danimarka, Avusturya, Hollanda, Almanya ve Yunanistan sınırda yakalanan veya oturumu kabul edilmeyen mültecileri orta Afrika ülkesi Ruanda’ya gönderme kararı aldı. Anlaşma, Birleşmiş Milletler 1951 Cenevre Sözleşmesi’nde yer alan “geri göndermeme” ilkesini açıkça ihlal ediyor. 2023’de adım adım yürürlüğe girmeye başlayan ve hak savunucuları tarafından eleştirilen AB Yeni Göç ve İltica Paktı ise Ruanda planı gibi deport işlemlerine onay veriyor.
İlk ekip 20 kişilik erkek mülteci grubu olacak
Beş ülke tarafından imzalanan Ruanda anlaşması, Hollanda ve Danimarka hükümetleri tarafından açıklandı. Bu kapsamda 5 AB ülkesi, Ruanda’da bir “geri dönüş merkezi” inşa edecek. Mültecilerin Afrika’ya transferi 2027 yılında başlayacak. Bu amaçla bir finansman mekanizması oluşturulacak. Ruanda hükümeti kabul edeceği her mülteciye karşılık şimdiden para talep etmeye başladı.
Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ne komşu olan Ruanda, buradaki iç savaşın tarafı olmakla ve paramiliter silahlı gruplara destek vermekle suçlanıyor. Ayrıca soykırım yaşanmış bir bölge olarak Ruanda, mülteciler için güvenli bir bölge değil. Eleştirilerin önüne geçmek için IOM (Uluslararası Göç Örgütü) gibi kurumlar da bu plana entegre ediliyor. BMMYK ve IOM’dan yapılan açıklamalar bu plana ne kadar teşne olduklarını gösteriyor.
Ruanda planına Fransa ve İspanya’dan eleştiriler var. Macron ve Shancez planı hem gerçekçi bulmadıklarını hem de insan haklarına aykırı bulduklarını açıkladı. Fransa’nın eleştirisi Afrika üzerindeki hakimiyet hassasiyeti nedeniyle gündeme gelmiş olabilir.

Neden bir sömürge planı?
Takvim yaprakları 1902’yi gösterdiğinde dönemin İngiliz sömürge bakanı Joseph Chamberlain ilginç bir planı devreye sokmuştu. Chamberlain, Yahudi göçmenlerin Doğu Afrika’da belirlenmiş bazı noktalara yerleştirilmesini önerdi. “Uganda planı” olarak bilinen bu stratejisi hala sömürge planı olarak anılıyor.
İşin garip tarafı Milletler Cemiyeti’nin Nansen Uluslararası Mülteci Ofisi de buna benzer öneriler alacaktı. Nitekim 1934 yılına gelindiğinde, bu kez Iraklı Asurlular için bir ajanda devreye girdi. Bu amaçla Britanya Guyanası, Brezilya ve Timbuktu gibi yerler seçildi. Londra merkezli Paraña Plantations Company’nin işgücü talebi de bunda etkili olmuştu.
Bugüne geldiğimizde, post-kolonyal denebilecek benzer bir plan İngiltere hükümetinin gündemine alınmış oldu. Dönemin muhafazakâr hükümetinin İçişleri Bakanı Suella Braverman, soluğu Ruanda’da alıp oradan bir fotoğraf paylaştı. Arka planda, Afrika’ya deport edilecek mülteciler için inşa edilen kamplar vardı. Boris Johnson hükümeti, de facto anlaşmalarla Ruanda hükümetiyle masaya oturmuştu. Al gülüm ver gülüm para pazarlıkları çoktan tamamlanmıştı. Buna göre Manş Denizinde yakalanan mülteciler önce “yüzen hapishane” olarak bilinen konteyner gemilerde alıkonacaktı. İşlemi tamamlanan ve iltica talebi kabul görmeyen mülteciler hava yoluyla Ruanda’daki kamplara deport edilecekti. Fakat İngiltere’de hukuki süreç yüksek mahkemeden döndü ve Ruanda planı suya düştü. Sonrasında iktidara gelen İşçi Partisi hükümeti de plana uzak duracaktı. Ta ki AB ülkeleri benzer anlaşmayı bugün imzalayana dek.

Ruanda modeline Uganda ve Özbekistan eklenecek!
İngiltere Başbakanlık Ofisi, AB ülkeleri tarafından imzalanan Ruanda planını “ilgiyle” takip edeceklerini açıkladı. Bu beyan, İngiltere hükümetinin yeniden iştahlandığına dair bir işaret sayılabilir. Bu arada Ruanda hükümetinin İngiltere’ye alacak davası açtığını da hatırlatmak gerekir. Ruanda’da yapılan kamp konutlarına ne oldu derseniz; onlar bir süredir turistik kompleksler olarak kiraya sunuluyor. AB’nin Ruanda planında durum değişir mi bekleyip göreceğiz.
İmzacı AB üyesi 5 devlet, Ruanda planını “Akdeniz rotasını durdurmak” gerekçesiyle açıkladı. Oysa Akdeniz geçiş rotasında yüzde 30’lara yaklaşan bir duraklama var. Acımasız deniz müdahalelerinin de bunda payı oldu. Ve maalesef çok ciddi sayılarda deniz ölümleri meydana geldi. Öyle anlaşılıyor ki, Ruanda kamplarının ilk müdavimleri Afrikalı mültecilerden olacak. Plan tutarsa diğer ülkelerden AB’ye gelen mülteciler de buna dâhil edilecek.
Öte yandan Avrupa’nın Ruanda planı, İngiltere planından bir adım öteye geçti denebilir. Çünkü devletler açısından bu model tutarsa sırada Uganda ve Özbekistan planı var. Dolayısıyla geri gönderme sistematiği ve sınır ötesi kamplar sadece Afrika’yla sınırlı kalmayacak. Buna Asya, Ortadoğu ve gerekirse diğer kıtalar da eklenmiş olacak.
Protesto ve mektup: Ruanda planını durdurun!
Ruanda İçişleri Bakanı Vincent Biruta, deport planı için Avrupalı ortaklarıyla çalışmaya hazır olduklarını açıkladı. Ona göre bu plan “göçmenler için güvenli, yasal ve onurlu bir çözüm”(!) Mültecileri deport edecek ülkeler ise mültecilere vaat üstüne vaat sıralıyor. Sözüm ona Ruanda’ya gönderilecek mülteciler oradaki toplumla iç içe yaşayabilecek, yani izole olmayacaklar. Mesleki eğitimin yanında sağlık sorunları da ele alınacak. Dolayısıyla inşa edilen kampların “işçi yetiştirme ve işçi kiralama merkezleri” olarak işlev görmesi pek muhtemel.
Elbette dünya, egemenlerden ve mültecileri Afrika topraklarına sürenlerden ibaret değil. Nitekim 5 devletin dışişleri bakanları tarafından gerçekleşen imza törenin yapıldığı bina önünde protestocular vardı. Mülteci dostları ve hak savunucuları “Ruanda planını durdurun” dediler. Ayrıca 15 ülkeden 46 sivil kurum bir mektup yayınlayarak, “Bu tür acımasız önlemler insanları daha fazla güvensizliğe sürüklüyor ve göç yollarını daha tehlikeli hale getirme riskini taşıyor” dedi.
Bu arada AB ile Türkiye arasında 2016 yılında imzalanan Geri Kabul Anlaşması da bu tartışmanın bir konusu oldu. Ruanda planı anlaşması çok farklı özelliklere sahip olsa da “geri gönderme prensibinin” delinmesi bakımından AB-Türkiye anlaşmasından feyz almış görünüyor. AB ülkeleri Ruanda benzeri kampları Türkiye sahasında da ister mi? Bunu zaman gösterecek.





