Kritik öneme sahip yakıt ve gübrelerin taşınmasını sağlayan küresel tedarik zincirlerini alt üst eden İran savaşı, ülkede yetiştirilen popüler bir kuruyemiş olan fıstık fiyatlarını son sekiz yılın en yüksek seviyesine çıkardı.
Bloomberg’ün haberine göre, İran, tek başına tüketilen ve ayrıca dondurma, çikolata ve içeceklerde yaygın olarak kullanılan fıstık üretiminde dünyanın ikinci büyük ülkesi konumunda. Çatışmalar, tüketici talebinin arttığı bir dönemde, zaten kısıtlı olan pazardaki arzı daha da kötüleştiriyor.
Expana Markets’te fıstık piyasası analisti olan Nick Moss, ülkenin fıstık ticaretinin savaştan önce de yaptırımlar ve jeopolitik sürtüşmeler nedeniyle zaten karmaşık olduğunu söyledi. Beklenenden düşük 2025 hasadı ve Ocak ayında hükümetin sivil huzursuzluğa karşı yürüttüğü operasyon sırasında yaşanan ve ihracat koordinasyonunu sınırlayan iletişim kesintileri arzı daha da kısıtladı.
Moss, Şubat sonlarında savaşın patlak vermesinin durumu daha da kötüleştirdiğini, zaten kısıtlı olan durumu daha da ağırlaştırdığını ve küresel pazarlara ulaştırılması giderek zorlaşan fıstık arzının azalmasına yol açtığını söyledi. Moss “Fıstıklar, Orta Doğu’nun önemli bir üretici, transit merkezi ve destinasyon olması nedeniyle, bölgedeki aksaklıklara karşı oldukça hassastır.” dedi.
Dubai çikolatası akımı tüketimi patlattı
2023 yılının sonlarında TikTok ve Instagram’da fıstık dolgulu “Dubai çikolata” barlarının viral hale gelmesinden bu yana, tüketim küresel olarak hızla arttı ve Avrupa, Orta Doğu ve Asya’da talebi yükseltti. Häagen-Daz ve Táche gibi büyük gıda markaları, dondurma ve bitki bazlı süt ürünlerine fıstık eklerken, Starbucks da fıstık aromalı kahveyi popülerleştirdi. Expana’nın ABD fıstıkları için belirlediği referans fiyatlarına göre, fiyatlar 2023 yılının sonundan itibaren iki yılda yaklaşık yüzde 30 arttı.
ABD Tarım Bakanlığı’na göre, İran küresel fıstık üretiminin yaklaşık beşte birini ve ihracatın üçte birini karşılıyor. ABD ise üretimin yaklaşık yüzde 40’ını ve sevkiyatın yaklaşık yarısını karşılıyor. İran’daki savaşın arzı kısıtlaması ve ticareti engellemesiyle birlikte, Expana verilerine göre fıstık fiyatları Mart ayında pound başına 4,57 dolara ulaşarak Mayıs 2018’den bu yana en yüksek seviyeye çıktı.
Siparişler iptal oldu
ABD merkezli ve gıda işleme şirketlerine fıstık tedarikinde uzmanlaşmış Crown Point Ltd. şirketinin yenilebilir kuruyemiş ve bakliyat bölümü başkanı Gyana Ranjan Das, “Savaş, nakliye şirketlerinin 2 Mart’tan itibaren Orta Doğu’ya yapılacak tüm yeni siparişleri iptal etmesine neden oldu” dedi. Çatışmanın ayrıca, yılda yaklaşık 9 milyar dolarlık yenilebilir kuruyemiş ithal eden Hindistan’a yapılan fıstık sevkiyatları da dahil olmak üzere tedarik zincirlerini aksattığını belirtti.
Moss, ağırlıklı olarak ülkenin kuzeydoğusunda bulunan İran meyve bahçelerine askeri saldırıların zarar verip vermediğini değerlendirmek için henüz çok erken olsa da, Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’deki ticaret merkezlerine giden lojistik ve nakliye yollarının aksadığını söyledi.
Moss “Çatışmanın devam etmesi halinde küresel pazarlara ne kadar ürünün ulaşabileceği konusunda endişeleri var. Normalde doğrudan veya dolaylı olarak İran’dan tedarik yapmayan alıcılar için bile, bu tedarik kısıtlamaları nedeniyle başka yerlerdeki mevcut stoklar için rekabet artabilir.” ifadesini kullandı.
Bu durum, gıda üreticilerinin fiyatları artırmasına, tariflerde değişiklik yapmasına veya daha ucuz kuruyemişlere geçmesine yol açabilir.
Das’ın belirttiğine göre, atıştırmalık üreticilerinin fiyatlandırma kararları nedeniyle bir kuruyemişi diğeriyle değiştirmesi yaygın bir durum olsa da, fıstığı ana malzeme olarak tamamen değiştirmek daha zor olabilir. Das “Görünüşe göre bu yıl yaz aylarındaki dondurmalarda fıstık aroması olmayacak veya daha hafif bir aroma olacak.” dedi.
