Türkiye, Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Hakları Sözleşmesi’ne 14 Eylül 1990 tarihinde imza atarak taraf oldu. Fakat iktidarlar, çocukların üstün yararını gözeten sözleşmeye aykırı politikalar üreterek sözleşmeyi ihlal ediyor. Çocuk işçiliğini giderek arttıran ve resmi bir zemine oturtan Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) bunun en somut örneklerinden biri. İş Sağlığı ve Güvenliği Meclisi (İSİG) verilerine göre, Eylül 2025 ile Ağustos 2026 tarihi arasında 95 çocuk çalıştırılırken yaşamını yitirdi.
Şiyar Be Platformu’nun saha çalışmaları verilerine göre, uyuşturucu madde kullanım yaşı gittikçe düşüyor. Uyuşturucuyla bağlantılı fuhuş da artmış durumda. İnsan Hakları Derneği (İHD) Diyarbakır Şubesi’nin 2011-2021 yılları arasındaki verilerine göre, 64 çocuk polis ve askerlerin açtığı ateş sonucu yaşamını yitirdi. Yine İHD’nin 2021’de yayınlandığı 13 yıllık verilere göre, zırhlı aracın çarpması sonucu 20 çocuk yaşamını yitirirken, 21 çocuk yaralandı.
İHD Genel Merkez Çocuk Hakları Komisyonu Sözcüsü Demet Aykut, konuya dair değerlendirmelerde bulundu.
‘Çocuk hakları devletin kurumlarını bağlayan bir yükümlülük olarak ele alınmalı’
Türkiye’deki çocuk ihlallerinin “münferit olaylar” olarak açıklanmasının gerçeği örtmeye sebep olacağını söyleyen Demet Aykut, çocukların haklarına erişmesinin önünde çok boyutlu etkenlerin olduğunu vurguladı. “Çocuğun üstün yararı” ilkesinin sadece mahkeme salonlarında başvurulacak bir ilke olmadığını ifade eden Demet Aykut, “Örneğin bir eğitim politikası çocuğu okuldan uzaklaştırıyorsa, bir ekonomik politika çocuğu çalışmak zorunda bırakıyorsa veya bir güvenlik politikası çocuğun yaşadığı mahalleyi güvensiz hale getiriyorsa burada çocuğun üstün yararından söz edemeyiz. Dolayısıyla Türkiye’de çocuk hakları alanındaki temel sorunlardan biri, çocukların haklarının devlet politikalarının merkezine yerleştirilmemesidir. Çocuk hakları, sosyal yardım veya korumacı bir yaklaşımın ötesinde, devletin bütün kurumlarını bağlayan bir yükümlülük olarak ele alınmalıdır” dedi.
MESEM uygulamasıyla çocuğun eğitim ve yaşam hakkının ortadan kaldırıldığını belirten Demet Aykut, çocukların hangi şartlarda çalışma hayatına dahil edildiğinin sorgulanması gerektiğine işaret etti. Kolluğun karıştığı çocuk ölümlerine dikkati çeken Demet Aykut, “Zırhlı araçların karıştığı ölümler ve kolluk müdahaleleri ise başka bir boyuta işaret ediyor. Çocukların yaşadığı mahallelerin, sokakların ve gündelik yaşam alanlarının güvenlik politikalarının etkisi altında olması, çocukların güvenli bir çevrede yaşama hakkını doğrudan ilgilendiriyor. Bu olayları yalnızca münferit kazalar olarak değerlendirmek yeterli değildir. Zırhlı araçların yerleşim alanlarında kullanımına ilişkin kurallar, risk değerlendirmeleri, denetim mekanizmaları ve kamu görevlilerinin sorumluluğu birlikte ele alınmalıdır. İki örnekte de ortak bir sorunla karşılaşıyoruz: Çocukların yaşam hakkını koruması gereken kamu otoritesinin, gerekli önleyici tedbirleri alıp almadığı ve ihlal gerçekleştiğinde hesap verebilirliğin sağlanıp sağlanmadığı.
‘Cezasızlık uygulamaları yeni ihlallerin önünü açıyor’
BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşmesi’nin 3. maddesi çocuğun üstün yararının bütün faaliyetlerde öncelikli olarak gözetilmesini; 6. maddesi yaşama, hayatta kalma ve gelişme hakkının güvence altına alınmasını öngörür. Devletin yükümlülüğü yalnızca doğrudan ihlal gerçekleştirmemek değil, çocukların yaşamını tehlikeye sokabilecek koşulları da ortadan kaldırmaktır. Ne yazık ki hak ihlallerinin ardından yürütülen yargı süreçlerinde kamu görevlilerinin sorumluluğunun etkin biçimde araştırılmaması, ailelerin adalete erişimde karşılaştığı engeller ve cezasızlık uygulamaları yeni ihlallerin önünü açıyor” ifadelerini kullandı.
‘Adaletin amacı çocuğu toplumsal yaşama katılımını sağlamaktır’
“Suça sürüklenen çocuk” kavramının iyi anlaşılması gerektiğini kaydeden Demet Aykut, “Bir çocuğun uyuşturucu madde ağlarıyla veya çetelerle ilişki kurmasını yalnızca bireysel tercihler üzerinden açıklayamayız. Çocuğun bu ilişkiler içerisine hangi koşullarda girdiğini, kimler tarafından yönlendirildiğini ve hangi ihtiyaçlarının istismar edildiğini araştırmalıyız. Çocuk Koruma Kanunu’nun 35. maddesi kapsamında sosyal inceleme raporları, çocuğun bireysel ve toplumsal koşullarının anlaşılması bakımından önemli bir araçtır. Bu raporlar şekli bir prosedüre indirgenmemeli; çocuğun eğitim geçmişi, aile ilişkileri, ekonomik koşulları, yaşadığı çevre, maruz kaldığı şiddet ve destek mekanizmalarına erişimi kapsamlı biçimde incelenmelidir. Burada çocuk adalet sisteminin cezalandırıcı değil, onarıcı ve destekleyici bir niteliğe sahip olması gerektiğini düşünüyoruz. Özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirler son çare olarak uygulanmalı; çocuğun eğitimine, sosyal yaşama ve toplumsal ilişkilerine devam edebilmesini sağlayan alternatifler önceliklendirilmelidir. Çocukların suç ağlarında araçsallaştırılmasına karşı mücadele, yalnızca çocuklara yönelik adli işlemlerle yürütülemez. Çocuğun üstün yararını esas alan bir yargılama, çocuğun ne yaptığının yanında hangi koşullarda, kimlerin etkisiyle ve hangi toplumsal ilişkiler içerisinde bu noktaya geldiğini de araştırmalıdır. Adaletin amacı çocuğu toplumdan dışlamak değil, haklarını koruyarak yeniden toplumsal yaşama katılımını sağlamaktır” diye belirtti.
‘Eşitsizlikleri, politik tercihleri ve cezasızlık mekanizmalarını değiştirmek zorundayız’
Çocuk hakları alanında parçalı, kopuk uygulamalar değil bütünlüklü politikalar izlenilmesi gerektiğine dikkat çeken Demet Aykut, politikanın temeline çocuğun üstün yararının alınması gerektiğini anımsattı. Demet Aykut, şöyle devam etti: “20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nü de bu açıdan yalnızca çocuklara yönelik iyi dileklerin ifade edildiği sembolik bir gün olarak değil, devletin uluslararası sözleşmelerden doğan yükümlülüklerinin hatırlatıldığı ve yerine getirilmesinin talep edildiği bir mücadele günü olarak değerlendiriyoruz. Çocukların nasıl bir geleceğe sahip olacağına yetişkinlerin ekonomik, siyasal veya güvenlik öncelikleri değil, çocukların hakları ve ihtiyaçları yön vermelidir. Çocuğun üstün yararı, çocuk adına karar vermek değil, çocuğun haklarını ve iradesini esas alan bir toplumsal ve siyasal düzen kurmaktır. Çocukların yaşadığı ihlaller karşısında yalnızca sonuçlarla mücadele etmek yetmez; bu ihlalleri üreten eşitsizlikleri, politik tercihleri ve cezasızlık mekanizmalarını değiştirmek zorundayız.”
Derin Yoksulluk Ağı: ‘Kamusal bir sorumluluktur’
Öte yandan Derin Yoksulluk Ağı hesabı da yaptığı paylaşımda şunları kaydetti:
“Her çocuğun sağlıklı ve yeterli beslenmeye, güvenli bir evde yaşamaya, nitelikli eğitime, sağlık hizmetlerine ve oyun oynamaya hakkı var.
Bu hakların her biri diğerini tamamlıyor. Beslenmeye erişememek çocukların sağlığını ve eğitimini, güvencesiz barınma koşulları gelişimlerini ve sosyal yaşamlarını etkileyebiliyor. Derin yoksulluk, çocukların birden fazla hakkına aynı anda erişmesini engelliyor.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nde bir kez daha hatırlatıyoruz:
Çocukların haklara erişimi, ailelerinin ekonomik koşullarına bağlı olamaz. Her çocuğun bütün haklarına eşit biçimde erişebilmesini güvence altına almak kamusal bir sorumluluktur.”



