Son haftalarda Kuzey Işıkları’nı izlemek isteyenler için dikkat çekici görüntüler ortaya çıktı. Kutuplara yakın bölgelerde, son yılların en parlak ve yaygın aurora (güneşteki manyetik fırtınaların Dünya’ya ulaşması sonucu kutuplar ve çevresinde gözlemlenen renkli ışımalar) manzaraları kaydedilirken, bu doğa olayının Dünya üzerindeki etkileri de yeniden gündeme geldi.
Uzmanlara göre söz konusu ışıklar, Güneş’te meydana gelen bir dizi güçlü patlamanın yol açtığı yüksek aktiviteli bir dönemi yansıtıyor. Güneş’teki bu patlamalar sırasında açığa çıkan elektromanyetik yüklü parçacık akışı, Dünya’ya doğru ilerliyor. Bu sürece Güneş fırtınası adı veriliyor.
Güneş fırtınaları, uzaydaki astronotlar açısından risk oluşturabilse de, yeryüzündeki etkileri daha çok teknoloji altyapısı üzerinde görülüyor. Elektrik kesintileri ve iletişim aksaklıklarına yol açabilen bu olayların insan sağlığı açısından doğrudan bir tehdit oluşturmadığı belirtiliyor.
NASA’nın Güneş Dinamikleri Gözlemevi, 4 Şubat’ta güçlü bir Güneş patlamasını kayda aldı. ABD Uzay Hava Tahmin Merkezi (SWPC), bu patlamanın X-sınıfı olarak tanımlanan en yoğun türlerden biri olduğunu açıkladı. SWPC, Dünya’nın Güneş’e bakan yüzeyinin büyük bölümünde bazı iletişim frekanslarında güçlü bozulmalar ve sinyal kayıpları yaşanabileceği uyarısında bulundu. Kesintilerin birkaç saat sürebileceği bildirildi.
SWPC’ye göre, 30 Ocak’ta başlayan son Güneş aktivitesi, Güneş Aktif Bölgesi 4366’dan kaynaklandı. Aktif bölgeler, Güneş yüzeyindeki yoğun manyetik alanlara sahip alanlar olarak biliniyor.
Bilim insanları, Güneş’in doğal döngüsünün bir parçası olarak son yıllarda yüksek yoğunluklu bir aktivite döneminden geçtiğini belirtiyor. Her ne kadar bu döngünün zirvesinin 2024’ün sonlarında yaşandığı ifade edilse de, 2025 ve 2026 boyunca Güneş kaynaklı büyük olayların devam edebileceği öngörülüyor.
Güneş patlaması nedir?
Güneş patlamaları, Koronal Kütle Atımları (CME) olarak adlandırılan büyük enerji boşalmalarıyla meydana geliyor. Bu patlamalar sırasında uzaya yoğun miktarda ışık, enerji ve yüklü parçacık fırlatılıyor. Işık hızında ilerleyen elektromanyetik radyasyon, Dünya’ya yaklaşık sekiz dakika içinde ulaşıyor ve Güneş fırtınası olarak tanımlanan etkilere yol açıyor.
CME’ler, saatte milyonlarca kilometre hızla hareket eden ve büyük miktarda enerji taşıyan parçacık bulutları olarak biliniyor. Güneş fırtınalarının yoğunluğu, Dünya’ya ulaştıklarında farklı seviyelerde etkiler yaratabiliyor.
Atmosfere giren bu elektromanyetik enerji, aurora olarak bilinen parlak ışıkların oluşmasına neden oluyor. Bu gökyüzü olayları Kuzey Işıkları ve Güney Işıkları olarak adlandırılıyor.
Güneş fırtınaları ne sıklıkta yaşanıyor?
Güneş, elektrik yüklü sıcak gazlardan oluşan yapısı nedeniyle sürekli hareket halinde bulunuyor ve güçlü bir manyetik alan üretiyor. Bu hareketlilik, yaklaşık 11 yıllık döngüler halinde sakin ve fırtınalı dönemlerin yaşanmasına neden oluyor.
Her 11 yılda bir, Güneş’in kuzey ve güney kutuplarındaki manyetik alanların yer değiştirdiği güneş döngüsünün zirve evresi yaşanıyor. NASA ve ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) tarafından desteklenen uluslararası uzman grubuna göre, mevcut Güneş Döngüsü 25 Aralık 2019’da başladı.
Bir güneş döngüsünün başlangıcı solar minimum olarak adlandırılıyor. Bu dönemde Güneş’teki güneş lekelerinin sayısı en düşük seviyede oluyor. Güneş aktivitesi arttıkça bu lekelerin sayısı da yükseliyor.
Güneş döngüsünün ortasında, güneş lekelerinin en yoğun olduğu ve manyetik kutupların yer değiştirdiği dönem güneş maksimumu olarak tanımlanıyor. NASA ve NOAA, Güneş’in 2024 yılında mevcut döngüde maksimum evreye ulaştığını, ancak güneş aktivitesinin 2026’ya kadar yüksek seyredeceğini belirtiyor.
Güneş fırtınalarının Dünya’daki etkileri
NASA’ya göre, Güneş patlamaları ve fırtınalar Dünya’daki radyo iletişimini, elektrik şebekelerini ve navigasyon sistemlerini olumsuz etkileyebiliyor. 2017 yılında Güneş yüzeyinde meydana gelen iki büyük patlama, navigasyon sistemlerinde aksamalara yol açmıştı.
Şubat 2011’de yaşanan güçlü bir Güneş fırtınası Çin genelinde radyo iletişimini kesintiye uğratırken, 1989’daki bir başka fırtına Kanada’nın Quebec eyaletinde milyonlarca kişinin yaklaşık dokuz saat boyunca elektriksiz kalmasına neden olmuştu.
Daha geriye gidildiğinde, 1859 yılında yaşanan büyük bir Güneş patlaması, telgraf ve demiryolu sinyalizasyon sistemlerinde ciddi aksamalara yol açan bir jeomanyetik fırtına yaratmıştı.
İngiltere’de Lancaster Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma da, yetkilileri demiryolu ağını nadiren de olsa etkileyebilecek güçlü Güneş fırtınalarına karşı hazırlıklı olunması gerektiği konusunda uyardı. Bu tür risklerin günümüzde de geçerliliğini koruduğu belirtiliyor.
