Deniz Gezmiş’in yakın arkadaşlarından Aydın Çubukçu, İlke TV’de yayınlanan “Öne Çıkanlar” programında, 6 Mayıs 1972’de idam edilen Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın siyasi düşünce dünyasına ilişkin dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Ahmet Ayva’nın sorularını yanıtlayan Çubukçu, özellikle ilk kez İlke TV’de açıkladığı Deniz Gezmiş’in Kürt meselesine yaklaşımındaki dönüşümün, Türkiye sol tarihi açısından “önemli bir kopuş noktası” olduğunu söyledi.
Çubukçu, dönemin öğrenci hareketi içinde Kürt devrimcilerle Dev-Genç arasındaki mesafeye dikkat çekerek, “Dev-Genç, Kürtleri çok benimsemeyen bir örgütlü yapıydı. Kürt arkadaşlar da Kemalizm dolayısıyla Dev-Genç’e uzak dururlardı. Onların Devrimci Doğu Kültür Ocakları diye ayrı bir örgütlülükleri vardı” dedi.
Aydın Çubukçu, Deniz Gezmiş’in özellikle yaşamının son döneminde Kürt meselesine yaklaşımında önemli bir dönüşüm yaşadığını belirterek, “Deniz’in söyledikleri ani refleksler değildi. Kürt meselesi, antiemperyalizm ve işçi sınıfı üzerine düşünülmüş bir politik hattı temsil ediyordu” dedi.
Dönemin siyasal iklimine dair konuşan Çubukçu, Kürt devrimcilerin Dev-Genç ve Fikir Kulüpleri Federasyonu’na mesafeli durduğunu belirterek şöyle konuştu:
“Ne Fikir Kulüpleri Federasyonu’na ne de Dev-Genç’in oluşumuna Kürt devrimci arkadaşlarımız ilgi göstermezlerdi. Türkiye İşçi Partisi’ne ise özellikle Doğu Mitingleri dolayısıyla güven ve sempatileri vardı. Sanıyorum 1969’da Türkiye İşçi Partisi’nin örgütlediği Doğu Mitingleri sayesinde önemli bir oy potansiyelini de alabileceğini gören parti, programına Kürt sorununu bir biçimde yansıttı. Bu yüzden de kapatıldı.”
‘Deniz, Kürt devrimcilerle yakın ilişki kurabilen ender sosyalistlerden biriydi’
Deniz Gezmiş’in diğer sosyalistlerden farklı olarak Kürt devrimcilerle güçlü ilişkiler kurduğunu ifade eden Çubukçu, şunları söyledi:
“Deniz Gezmiş, diğer bütün arkadaşlardan farklı olarak Kürt devrimcileriyle çok yakından arkadaşlıklar kurmayı başarabilmiş ender sosyalistlerden biriydi. ‘Türk’ dememden kastım aslında ulusal mensubiyet değil; sadece kendisinin böyle görünmüş olmasından dolayı ona ‘Türk devrimcisi’ diyebiliyoruz.”
Kendi deneyimlerinden de örnek veren Çubukçu, Jandarma Genel Komutanı’nı kaçırma eylemi sırasında yaşamını yitiren Niyazi Yıldızhan’ın yakın arkadaşı olduğunu belirterek, “Fakat Kürtlük meselesi ya da Kürt ulusal sorunu hakkında Niyazi ile herhangi bir şey konuştuğumu hatırlamıyorum. Niyazi bizden biriydi, bir Dev-Genç’liydi” dedi.
‘Deniz bize kızardı: Niye Kürt arkadaşınız yok?’
Deniz Gezmiş’in Dev-Genç dışındaki Kürt çevrelerle ilişki kurduğunu anlatan Çubukçu, Ankara ve İstanbul’daki üniversitelerde güçlü Kürt öğrenci çevreleri bulunduğunu söyledi.
“Ankara’da Ziraat Fakültesi’nde güçlü Kürt arkadaş grupları vardı. İstanbul’da Orman Fakültesi ve Hukuk Fakültesi içinde yoğun Kürt öğrenci çevreleri bulunuyordu. Deniz bunlarla çok samimi ve yakın ilişkiler kurmayı başarabilen bir arkadaşımızdı. Bununla da övünürdü. Hatta bize kızardı: ‘Niye Kürt arkadaşınız yok?’ diye. Biz de Niyazi’yi gösterirdik: ‘İşte bir tane de bizim var’ diye.”
‘Kürtçeden başka dil konuşulmayan toprakları gördü’
Çubukçu, Deniz Gezmiş’in silahlı mücadele kararı sonrasında Dersim başta olmak üzere Malatya, Adıyaman ve Bitlis’te köy gezileri yaptığını anlatarak, bu süreçte Kürt meselesine dair düşüncelerinin değiştiğini ifade etti.
“Dağları, coğrafyayı inceledi. Halkın ne durumda olduğunu kendi gözleriyle gördü. Orada derin yoksulluğun ve adeta yabancı bir ülkede geziyormuş hissinin ne anlama geldiğini fark etti. Kürtçeden başka bir dilin konuşulmadığı topraklarda dolaşırken bambaşka bir gerçeklikle karşılaştı.”
Çubukçu, Gezmiş’in bu deneyimlerden sonra Kürt meselesinin “alışılmış Türkiye’li devrimci kalıpların dışında” değerlendirilmesi gerektiğini düşündüğünü belirtti.
‘İdam sehpasında ne söyleyeceklerini önceden tartıştılar’
Aydın Çubukçu, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idam öncesinde yapacakları son konuşmaları da kendi aralarında tartıştığını söyledi. Özellikle Hüseyin İnan’ın Kürt meselesi üzerine yoğun şekilde çalıştığını belirten Çubukçu, şöyle devam etti:
“İdam sehpasında neler söyleyeceklerini kendi aralarında uzun uzun tartıştıklarını biliyorum. Bir görev dağılımı da yaptılar. Dolayısıyla Deniz’in söyledikleri, o anda aklına gelmiş ani refleksler değildi. Baştan sona Kürt meselesi, antiemperyalizm ve işçi sınıfı meselesi üzerine kuruluydu.”
‘Yeni bir çizgiyi Deniz’in mirası olarak benimsediler’
Deniz Gezmiş’in yaşamının son döneminde önemli bir düşünsel dönüşüm yaşadığını ifade eden Çubukçu, “Marksizm-Leninizm, Kürt meselesi ve işçi sınıfı… Bunların tümüne birlikte bakıldığında, Deniz’in artık kendi alışılmış düşünce kalıplarından önemli ölçüde koptuğu görülüyor” dedi.
Çubukçu, Deniz Gezmiş’in ardından yapılan özeleştirilerde de bu konuların öne çıktığını belirterek, “Arkadaşları da idamdan sonra bu konulara ağırlık verdiler. Baştan sona yeni bir çizgi oluşturmayı da Deniz’in bıraktığı bir miras olarak benimsediler” ifadelerini kullandı.
