İsrail’de genel seçimler, 27 Ekim Salı günü yapılacak. Ülke, 38 yıl aradan sonra ilk kez seçimleri parlamentonun olağan görev süresi sonunda gerçekleştirirken seçmenler, 120 sandalyeli Knesset’in 26’ncı dönemini belirlemek üzere sandık başına gidecek. Seçimlerin, İsrail tarihinin en uzun savaş dönemlerinden birinin devam ettiği sırada yapılması, sonuçlara yönelik bölgesel ve uluslararası ilgiyi artırıyor.
Benyamin Netanyahu iktidarını korumaya çalışırken Gadi Eisenkot liderliğindeki Yashar Partisi anketlerde öne çıkıyor. Ancak hiçbir siyasi blokun hükümet kurmak için gereken 61 sandalyelik çoğunluğa ulaşamaması, seçim sonrasında koalisyon görüşmelerini belirleyici hâle getiriyor.
Yaklaşık 7,3 milyon seçmenin oy kullanma hakkına sahip olduğu seçimlerde Başbakan Benyamin Netanyahu liderliğindeki Likud Partisi iktidarını korumaya çalışıyor. Eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot’un liderliğindeki Yashar Partisi ise seçim öncesi kamuoyu yoklamalarında öne çıkan siyasi güçlerden biri.
Bununla birlikte İsrail’de en fazla oyu veya sandalyeyi kazanan partinin lideri otomatik olarak başbakan olmuyor. Hükümetin kurulabilmesi için Knesset’te en az 61 milletvekilinin desteği gerekiyor.
Avrupa Parlamentosu Araştırma Servisi ve seçim anketlerini izleyen kuruluşların değerlendirmeleri de Netanyahu’nun liderliğindeki blok ile muhalefet partilerinin oluşturduğu blokun tek başına çoğunluğu elde etmesinin kesin olmadığını gösteriyor. Bu nedenle küçük partilerin sandalye sayıları ve seçim sonrasında hangi tarafı destekleyecekleri önem taşıyor.
Seçimlere başvuran 38 listeden 37’si yarışta kalırken anketlerde yaklaşık 11 partinin barajı aşması bekleniyor. Birkaç küçük parti ise yüzde 3,25 sınırına oldukça yakın.
İsrail’de kimler oy kullanabiliyor?
Seçimde 7 milyon 331 bin 981 kişinin oy kullanma hakkı bulunuyor. Bu sayı, yaklaşık 10,3 milyonluk İsrail nüfusunun yüzde 71,15’ine karşılık geliyor. 2022’deki son seçimde 6 milyon 788 bin 804 kayıtlı seçmen bulunuyordu ve seçmenlerin yüzde 70,63’ü sandığa gitmişti. İsrail’de seçimlere katılım oranı genel olarak yüksek seyrediyor.
Ancak İsrail’in kontrolü altında yaşayan herkes, ülke parlamentosunu belirleyen seçimlere katılamıyor.
Gazze, işgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te yaşayan yaklaşık 3 milyon yetişkin Filistinlinin, sınırları, hareket özgürlükleri ve yaşam koşulları üzerinde belirleyici olan İsrail hükümetini seçme hakkı bulunmuyor.
Buna karşılık İsrail vatandaşı yaklaşık 1,2 milyon Filistinli oy kullanabiliyor. İşgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te yaşayan 750 binden fazla İsrailli yerleşimciden oy kullanma yaşına ulaşmış olanlar da seçimlere katılabiliyor.
Doğu Kudüs’te yaşayan Filistinlilerin büyük bölümü ise İsrail vatandaşlığı yerine oturum statüsüne sahip. Bu kişiler yerel seçimlere katılabilseler de Knesset seçimlerinde oy kullanamıyor.
Dolayısıyla işgal altındaki Batı Şeria’da yaşayan İsrailli bir yerleşimci, parlamentoyu belirlemek için oy verebilirken aynı bölgede yaşayan Filistinli komşusu bu haktan yararlanamıyor.
İsrail’de nispi temsil sistemi uygulanıyor ve ülkenin tamamı tek bir seçim bölgesi kabul ediliyor. Seçmenler, Merkez Seçim Komisyonu tarafından onaylanan siyasi listelerden yalnızca birini seçebiliyor.
Knesset’e girebilmek için listelerin geçerli oyların en az yüzde 3,25’ini alması gerekiyor. Bu barajı aşamayan listeler milletvekili dağılımına katılamıyor ve bu listelere verilen oylar sandalye hesabında karşılık bulmuyor.
2022’deki seçimlerde bazı listelerin barajı geçememesi nedeniyle 417 bin 400 seçmenin oyu milletvekili dağılımına yansımadı. Bu sayı, toplam oyların yaklaşık yüzde 8,8’ine karşılık geliyordu. Bu seçimde de çok sayıda küçük partinin barajın altında kalabileceği değerlendiriliyor.
Seçimlerin İsrail genelinde aynı anda, salı günü saat 07.00 ile 22.00 arasında yapılması planlanıyor. Oy verme işlemleri ülke genelindeki sandık merkezlerinde gerçekleştirilecek. Sandık merkezleri çoğunlukla okullarda ve halkın kullanımına açık kulüplerde kuruluyor. Ancak savaş koşulları nedeniyle bu yıl güvenlik önlemleri ve sığınaklara erişim de merkezlerin belirlenmesinde dikkate alınıyor.
Her sandık merkezine, sirenlerin çalması durumunda oy pusulalarını korumaya alarak seçim sürecini durdurma yetkisi verildi. Oy verme işlemi elle ve gizli şekilde gerçekleştiriliyor; seçmenler geleneksel yöntemde olduğu gibi perdenin arkasında oy kullanıyor. Oy verme işleminin fotoğrafının çekilmesine yönelik girişimler yasak.
Merkez Seçim Komisyonu, elektronik oylamaya geçilmesi yönündeki girişimleri reddetti. Bu kararın gerekçesi olarak, düşman unsurların siber yollarla dışarıdan müdahalede bulunma ve seçimleri sabote etme girişimlerine ilişkin güvenlik kaygıları gösterildi.
Netanyahu ve Eisenkot yarışın merkezinde
İsrail’in en uzun süre görev yapan başbakanı Benyamin Netanyahu, liderliğini yürüttüğü Likud Partisi ile yeniden iktidara gelmek istiyor. Netanyahu, hakkında devam eden yolsuzluk davasındaki suçlamaları reddediyor.
Netanyahu’nun başlıca rakiplerinden biri, eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot. Eisenkot’un liderliğindeki Yashar Partisi, seçimlere ilk kez katılıyor ve kamuoyu yoklamalarında en fazla sandalye kazanması beklenen partiler arasında yer alıyor. Anketlerde Yashar’ın 22 ila 25 sandalye kazanabileceği tahmin ediliyor. Ancak en fazla sandalyeyi elde etmek, hükümeti kurma hakkını tek başına garanti etmiyor.
Grafik: AA
Likud Partisi
Benyamin Netanyahu liderliğindeki Likud Partisi, yaklaşık 18 aylık kısa bir dönem dışında 2009’dan bu yana iktidarda bulunuyor. Bu dönemde hükümeti Naftali Bennett ve Yair Lapid’in ittifakına kaptıran Netanyahu, 2022 seçimlerinde 32 sandalyeyle yeniden iktidara döndü. Mevcut yasama dönemi sırasında Gideon Saar’ın dört sandalyeye sahip partisi de Likud’a katıldı.
Seçim öncesi anketlerde Likud’un sandalye sayısının 18 ila 20 seviyesine gerileyebileceği tahmin ediliyor. Ancak farklı araştırmaların sonuçları değişiklik gösteriyor ve sandalye dağılımı seçim gününe kadar farklılaşabiliyor.
Beyahad (Birlikte) İttifakı
Naftali Bennett ve Yair Lapid liderliğindeki Beyahad (Birlikte) İttifakı, mevcut parlamentoda 24 sandalyeyle temsil ediliyor. Kamuoyu yoklamaları, ittifakın yeni parlamentoda yaklaşık 12 sandalye kazanabileceğine işaret ediyor.
Demokratlar Partisi
Yair Golan liderliğindeki Demokratlar Partisi, İsrail siyasetinde sol kanada yakın partilerden biri. İsrail’in kuruluş döneminde rol oynayan ancak yıllar içinde zayıflayan tarihî İşçi Partisi geleneğiyle bağlantılı olan parti, mevcut parlamentoda dört sandalyeyle temsil ediliyor. Anketlerde Demokratlar Partisi için 9 ila 11 sandalye arasında tahminler yapılıyor.
Yisrael Beiteinu (İsrail Evimiz)
Avigdor Liberman liderliğindeki Yisrael Beiteinu Partisi, Rus Yahudilerinin siyasi temsilcisi olarak biliniyor. Sağ görüşlü olmasına rağmen Netanyahu karşıtı muhalefette yer alan partinin 8 ila 9 sandalye kazanması bekleniyor.
Şas Partisi
Dindar Doğu Yahudilerini temsil eden Haredi Şas Partisi, mevcut parlamentoda 11 sandalyeye sahip. Anketlerde partinin sandalye sayısının düşerek 7 ila 8 arasında kalabileceği tahmin ediliyor.
Yahadut HaTora (Birleşik Tevrat Yahudiliği)
Aşkenaz Haredi topluluklarıyla bağlantılı iki partinin oluşturduğu Yahadut HaTora ittifakı, mevcut parlamentoda yedi sandalyeyle temsil ediliyor. Seçim öncesi tahminlerde ittifakın sekiz sandalye kazanabileceği belirtiliyor.
Otzma Yehudit (Yahudi Gücü)
Itamar Ben-Gvir liderliğindeki aşırı sağcı Otzma Yehudit Partisi, mevcut parlamentoda altı sandalyeye sahip. Anketlerde partinin sandalye sayısının 7 ila 8’e yükselebileceği öngörülüyor.
Dini Siyonizm ve Yahudi Kimliği
Maliye Bakanı Bezalel Smotrich liderliğindeki Dini Siyonizm Partisi ile Moshe Feiglin liderliğindeki Yahudi Kimliği Partisi’nin oluşturduğu blok, mevcut parlamentoda sekiz sandalyeyle temsil ediliyor. İsrail ve ABD’deki aşırı sağcı siyasi çevrelerle aynı ideolojik çizgide bulunan blokun sandalye sayısının 5 ila 7 arasında kalabileceği tahmin ediliyor.
Ortak Arap Listesi
Yusuf Cebbarin liderliğindeki Cephe, Ahmed Tibi başkanlığındaki Arap Değişim Hareketi ve Sami Ebu Şehade başkanlığındaki Balad’dan oluşan Ortak Arap Listesi, mevcut parlamentoda beş sandalyeye sahip. Anketlerde listenin 8 ila 9 sandalye kazanabileceği tahmin ediliyor.
Birleşik Arap Listesi
Mansur Abbas liderliğindeki Birleşik Arap Listesi, mevcut parlamentoda beş sandalyeyle temsil ediliyor. Kamuoyu yoklamalarında listenin 5 ila 6 sandalye kazanması bekleniyor.
Yedekler ve Ekonomi Partisi
Seçimlere ilk kez katılan Yedekler ve Ekonomi Partisi, hangi siyasi bloğu destekleyeceğini açıklamış değil. Partinin dört sandalye kazanabileceği tahmin ediliyor. Bununla birlikte seçim barajının altında kalma ihtimali de bulunuyor.
Amcha Yisrael Partisi
Tuğgeneral Ofer Winter liderliğindeki Amcha Yisrael Partisi, yeni kurulan aşırı sağcı partilerden biri. Anketlerde partinin dört sandalye kazanabileceği tahmin edilse de seçim barajının altında kalma riski taşıyor.
Hükümet için 61 sandalye gerekiyor
İsrail’de hükümetler genellikle birden fazla partinin desteğiyle kuruluyor. Parlamentoda salt çoğunluk için 120 sandalyenin en az 61’ine ihtiyaç duyuluyor. Ancak hükümet koalisyonunun mutlaka 61 milletvekilinden oluşması gerekmiyor; koalisyon dışında kalan partilerin güvenoyu ve kritik oylamalarda vereceği destek de belirleyici olabiliyor.
İsrail tarihinde azınlık hükümetleri de görev yaptı. 1993-1996 yılları arasında İzak Rabin ve Şimon Peres liderliğindeki hükümetler, parlamentoda salt çoğunluğa sahip olmamalarına rağmen koalisyon dışında kalan partilerin desteğiyle iktidarda kalabildi.
Netanyahu’nun mevcut koalisyon ortakları arasında aşırı sağcı ve ultra-Ortodoks partiler bulunuyor. Eisenkot’un çevresindeki muhalefet ise sağdan sola uzanan farklı siyasi gruplardan oluşuyor.
İsrail siyasetinde son yıllarda partiler arasındaki ayrımın önemli bir bölümünü Netanyahu’ya destek verip vermemek belirliyor. Bu nedenle birbirinden farklı görüşlere sahip partiler aynı siyasi ittifakta buluşabiliyor.
Seçim öncesi anketler, Netanyahu’nun liderliğindeki blokun da muhalefet partilerinin oluşturduğu blokun da tek başına 61 sandalyelik çoğunluğu garanti edemediğini gösteriyor. Bu durumda küçük partilerin yanı sıra İsrail vatandaşı Filistinli Arap seçmenlerin desteklediği partilerin kazanacağı sandalyeler de önem taşıyor.
Ancak büyük Siyonist partilerin Arap partilerini hükümet koalisyonuna dahil etmeye mesafeli yaklaşması, seçim sonrasındaki koalisyon seçeneklerini sınırlandırıyor. Dolayısıyla hükümetin kurulması, yalnızca sandıktan çıkan sandalye dağılımına değil, partilerin hangi koşullarda iş birliği yapmaya hazır olduğuna da bağlı olacak.
Hükümeti kurma süreci nasıl işleyecek?
Resmî sonuçların açıklanmasının ardından İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, parlamentoya giren partilerin temsilcileriyle görüşecek. Partilerin hangi ismi başbakan olarak desteklediğini dinleyen Herzog, hükümeti kurma şansını en yüksek gördüğü milletvekiline görev verecek.
Cumhurbaşkanının bu kararı, resmî sonuçların yayımlanmasından itibaren yedi gün içinde alması gerekiyor. Görevlendirilen milletvekilinin hükümeti kurmak için 28 günü olacak. Cumhurbaşkanı bu süreyi 14 gün daha uzatabilecek.
Bu dönemde partiler arasında bakanlıkların paylaşımı ve hükümetin uygulayacağı politikalar konusunda müzakereler yürütülecek. Kurulan hükümetin göreve başlayabilmesi için Knesset’ten güvenoyu alması gerekecek.
İlk adayın başarısız olması hâlinde Cumhurbaşkanı, üç gün içinde hükümeti kurma görevini başka bir milletvekiline verebilecek. İkinci adayın hükümeti kurmak için 28 günü bulunacak ancak bu süre uzatılamayacak.
İkinci girişim de sonuçsuz kalırsa 21 günlük yeni bir süreç başlayacak. Bu dönemde en az 61 milletvekili, belirledikleri bir isme hükümeti kurma görevi verilmesini isteyebilecek. Cumhurbaşkanının görevlendirdiği bu son adayın hükümeti kurmak için 14 günü olacak.
Hiçbir aday başarılı olamazsa parlamento feshedilecek ve yeni seçim süreci başlayacak.
Yeni hükümet kurulana kadar Netanyahu görevde kalacak
Yeni Knesset’in 10 Kasım’da göreve başlaması bekleniyor. Milletvekilleri, yeni hükümet henüz kurulmamış olsa bile yasama faaliyetlerini sürdürebilecek.
Yeni hükümet güvenoyu alana kadar Netanyahu ve mevcut kabinesi görevlerine devam edecek.
Bu nedenle 27 Ekim’de yapılacak seçim, İsrail’de kimin başbakan olacağını aynı gece kesinleştirmeyebilir. Sandıktan çıkacak sonuç kadar, sonrasında partiler arasında yürütülecek koalisyon görüşmeleri de belirleyici olacak.
