Türkiye gibi göç rotasının üzerinde bulunan bir ülkede göç politikaları elbette önemli bir başlık. Göç İşleri Başkanlığı, İçişleri Bakanlığına bağlı olarak çalışıyor. Peki, TBMM çatısı altında nasıl bir mekanizma söz konusu?
Kamuoyu tarafından pek bilinmese de TBMM bünyesinde İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’nun bir alt komisyonu olan “Göç ve Uyum Alt Komisyonu” bulunuyor.
Bu komisyonun üyeleri arasında yer alan DEM Parti Diyarbakır Milletvekili Serhat Eren’le konuştuk. Komisyon çalışmalarını yeterli olmadığına dikkat çeken Eren, “Bana göre Türkiye’nin göç politikalarından sorumlu müstakil bir bakanlığa, TBMM’nin de göç ve mülteci hakları alanında çalışan daimi bir ihtisas komisyonuna ihtiyacı var” diyor.
Irkçılıkla mücadelede etkin bir mekanizma öneren Eren, “Göç, geçici tedbirlerle yönetilemeyecek kadar kalıcı, yalnızca güvenlik politikalarına bırakılamayacak kadar insani bir meseledir” saptamasında bulunuyor.
Süreç bağlamında yerinden edilmiş Kürtlerin de Komisyon’da ele alınması gerektiğine vurgu yapan Eren, göç meselesinde Suriye Kürtlerine de ilgisiz kalınmaması çağrısı yapıyor.
- TBMM bünyesinde kurulan Göç ve Uyum Alt Komisyonunun çalışmalarını ve yapısını nasıl değerlendiriyorsunuz? Komisyon neler yapıyor, ne sıklıkla toplanıyor? Beklentileriniz nelerdir?
“Göç ve Uyum Alt Komisyonu, Türkiye gibi yoğun göç hareketlerinin yaşandığı bir ülkede son derece önemli bir sorumluluk taşıyor. Ancak bu sorumluluğun yeterince yerine getirildiğini söylemek güç. Komisyonumuz 28. Dönemde dört toplantı gerçekleştirdi. Göç İdaresi Başkanlığı, Millî Savunma Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı temsilcilerinin sunumlarını dinledi. Kilis ve Gaziantep’te Suriyelilerin geri dönüş süreçlerine ilişkin incelemelerde bulundu. Elbette bunlar önemli çalışmalar. Ancak milyonlarca insanı ilgilendiren böylesine kapsamlı bir meselede bu faaliyetlerle yetinilmesini doğru bulmuyorum.
Türkiye, hem göç alan hem de Avrupa’ya yönelen göç hareketlerinde geçiş güzergâhı olan bir ülke. Üstelik göç meselesi çalışma yaşamından eğitime, sağlıktan barınmaya, insan haklarından toplumsal uyuma kadar yaşamın hemen her alanını ilgilendiriyor. Bana göre Türkiye’nin göç politikalarından sorumlu müstakil bir bakanlığa, TBMM’nin de göç ve mülteci hakları alanında çalışan daimi bir ihtisas komisyonuna ihtiyacı var. Burada kastettiğimiz, mevcut güvenlik ve sınır denetimi mekanizmalarını yalnızca bakanlık düzeyine taşımak değil. Göçmenlerin hukuki statüsünü, sosyal haklarını, çalışma yaşamını, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimini, toplumsal uyumunu ve gönüllü geri dönüşlerini bütünlüklü biçimde ele alan, insan haklarını esas alan bir kamu yönetimine ihtiyaç var. Aynı şekilde TBMM’de kurulacak daimi ihtisas komisyonu, göç ve mülteci haklarına ilişkin yasama ve denetim faaliyetlerini sürekli yürütebilmeli. Hak ihlallerini araştırmalı ve kalıcı çözümler geliştirmeli. Mevcut alt komisyonumuzun da çok daha aktif çalışması gerekiyor. Kamu kurumlarının yanı sıra göçmenleri, hak örgütlerini, sendikaları, baroları ve sivil toplum kuruluşlarını dinlemeli, geri gönderme merkezlerinde incelemeler yapmalıyız.
Ben de milletvekili olarak göçmenlerin yaşam hakkından sosyal haklara erişimine kadar çeşitli konuları soru önergeleriyle Meclis gündemine taşıdım. Ancak bireysel milletvekili girişimlerinin ötesinde, güçlü ve sürekli bir kurumsal denetime ihtiyacımız var. Göç, geçici tedbirlerle yönetilemeyecek kadar kalıcı, yalnızca güvenlik politikalarına bırakılamayacak kadar insani bir meseledir.”
DÖNMEK İSTEYENLERİN GÜVENLİĞİ, KALMAK İSTEYENLERİN TEMEL HAKLARI KORUNMALI
- Türkiye’de yaşayan sığınmacı ve mülteci nüfusun önemli bölümünü Suriyeliler oluşturuyor. Suriye’deki savaş dönemini ve bugün yaşanan geri dönüşleri nasıl değerlendiriyorsunuz? Gidenlerin ve Türkiye’de kalanların durumu nedir?
“Suriye’de yaşanan savaş milyonlarca insanı evinden, toprağından, yaşamından kopardı. İnsanlar çocuklarını yaşatabilmek için başka ülkelere sığınmak zorunda kaldı. Esad yönetiminin devrilmesinin ardından geri dönüşler başladı.
Ancak siyasi koşulların değişmesi, insanların güvenli bir yaşama kavuştuğu anlamına gelmiyor. Suriye’de yıkılmış kentler, barınma sorunları, işsizlik, güvenlik kaygıları ve mülkiyet anlaşmazlıkları devam ediyor. Türkiye’de kalan Suriyeliler ise hukuki statü belirsizliği, güvencesiz çalışma, yoksulluk ve ayrımcılık gibi sorunlarla karşılaşıyor.
Burada çok temel bir ilkemiz var. Geri dönüş gönüllü, güvenli ve onurlu olmalıdır. İnsanlar siyasi baskıyla, ekonomik çaresizlikle veya sınır dışı edilme tehdidiyle geri dönmeye zorlanamaz. Dönmek isteyenlerin güvenliği ve yaşam koşulları sağlanmalı, kalmak isteyenlerin de temel hakları korunmalıdır.”
GÖÇMENLERİN ÇARESİZLİĞİNDEN YARARLANAN EMEK SÖMÜRÜSÜ
- Tarım, inşaat, tekstil ve ayakkabıcılık gibi sektörlerde göçmen işçiler kayıt dışı çalıştırılıyor. İş gücü piyasasında göçmen işçilerin sorunları komisyon gündemine geliyor mu? Önerileriniz nelerdir?
“Türkiye’de tarımdan inşaata, tekstilden hizmet sektörüne kadar pek çok alanda göçmen emeği yoğun biçimde kullanılıyor. Ne yazık ki göçmenler çoğu zaman düşük ücretlerle, sigortasız ve iş güvencesinden yoksun koşullarda çalıştırılıyor. Komisyonun mevcut çalışmalarına baktığımızda göçmen işçilerin sorunlarına ilişkin kapsamlı bir inceleme göremiyoruz. Oysa bu mesele mutlaka gündemimize alınmalı.
Göçmen işçilerin güvencesizliği bütün emekçilerin çalışma koşullarını olumsuz etkiliyor. Burada sorun ekmeğini kazanmak için çalışan göçmenler değil, onların çaresizliğinden yararlanarak emek sömürüsünü derinleştiren sistemdir.
Çalışma izinlerinin erişilebilir hale getirilmesi, kayıt dışı istihdamın denetlenmesi, eşit işe eşit ücret ilkesinin uygulanması ve göçmenlerin sendikal haklarının güvence altına alınması gerekiyor.
Çocuk işçiliğiyle de etkin biçimde mücadele edilmeli. Ayrıca iş cinayetlerinde yaşamını yitiren göçmenlerin, haklarını arayamayan mevsimlik tarım işçilerinin ve kayıt dışı çalıştırılan kadınların sorunları da komisyonun öncelikli çalışma başlıkları arasında olmalı. Bizim savunduğumuz, yerli ve göçmen bütün emekçilerin eşit haklara sahip olduğu bir çalışma yaşamıdır.”
BAKANLIĞA SORU ÖNERGESİ
- Ege ve Akdeniz’de yaşanan göçmen ölümleriyle ilgili soru önergeniz bulunuyor. Bu konuda neler söylemek istersiniz?
“Ege ve Akdeniz’de yaşanan göçmen ölümleri hepimizin vicdanında derin yaralar açıyor. İnsanlar savaşlardan, yoksulluktan ve baskılardan kurtulabilmek için çocuklarıyla birlikte ölüm yolculuğuna çıkıyor. 1 Nisan 2026’da Bodrum açıklarında yaşanan facianın ardından İçişleri Bakanlığına soru önergesi verdim. Bakanlığın yanıtına göre 19 insan yaşamını yitirmiş, 20 kişi kurtarılmış, bir kişi ise kaybolmuştu. Yine Bakanlığın verdiği bilgilere göre 2022 yılından 2026 yılı yanıtının hazırlandığı döneme kadar yalnızca Ege Denizi’nde 192 göçmen yaşamını yitirdi. Bu rakamların her birinin arkasında yarım kalmış bir hayat, parçalanmış bir aile var. Bakanlığın yanıtına baktığımızda ise ağırlıklı olarak sınır güvenliği, yakalama faaliyetleri ve düzensiz göçle mücadele politikalarını görüyoruz.
Avrupa Birliği’nin göçmenleri sınırların dışında tutmaya dayalı politikaları, geri itme uygulamaları ve güvenli geçiş yollarının yetersizliği bu trajedinin önemli nedenleri arasında. Türkiye’nin ve Avrupa ülkelerinin göçmenlerin yaşam hakkını koruma sorumluluğu var. Güvenli ve yasal geçiş yolları oluşturulmalı, denizde yaşanan ölümler etkin biçimde soruşturulmalı, ihmali bulunanlar hesap vermelidir.”
IRKÇILIKLA MÜCADELE ETKİN MEKANİZMALAR KURULMALI
- Göç ve uyum meselesinin önyargı, ötekileştirme ve ırkçılık gibi boyutları da var. Toplumdaki bu refleksler nasıl şekilleniyor? Neler yapılabilir?
“Irkçılık ve göçmen karşıtlığı kendiliğinden ortaya çıkmıyor. Siyasi söylemlerle, medya diliyle ve ekonomik sorunların sorumluluğunun göçmenlere yüklenmesiyle büyüyor. Bugün işsizlikten, kiraların yüksekliğinden, yoksulluktan söz edildiğinde kimi zaman göçmenler hedef gösteriliyor. Oysa bu sorunların temelinde ekonomik ve sosyal politikalar var.
Kayseri’de ve başka kentlerde göçmenlere yönelik saldırıların ne kadar tehlikeli sonuçlar doğurabildiğini gördük. Bir kişinin işlediği suçun bütün bir topluluğa mal edilmesi kabul edilemez. Göçmen emeğinin sömürülmesiyle yurttaşların yaşadığı ekonomik sorunları birbirine karşıt meseleler gibi sunmak son derece yanlış. Burada emeği sömürülen insanların ortak haklarını savunmamız gerekiyor.
Toplumsal uyum konusunda kamunun daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiğini düşünüyorum. Yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve kamu kurumları arasında güçlü bir iş birliği kurulmalı. Eğitimden istihdama, barınmadan sağlığa kadar eşit haklara dayanan politikalar geliştirilmeli. Bunun için göç meselesinin kurumsal düzeyde ele alınması ve ırkçılıkla mücadelede etkili mekanizmalar oluşturulması gerekiyor.”
KÜRTLERİN GÜVENLİ GERİ DÖNÜŞÜ KOMİSYON’DA ELE ALINMALI
- Barış süreci kapsamında göç meselesi de gündeme geldi mi? Özellikle 1990’lı yıllardaki zorunlu göçler ve siyasi nedenlerle yurt dışına giden Kürtlerin güvenli dönüşleri nasıl sağlanabilir?
“Kürt meselesinin tarihine baktığımızda zorunlu göçün ne kadar büyük bir toplumsal yıkıma yol açtığını görüyoruz. Özellikle 1990’lı yıllarda binlerce köy ve yerleşim yeri boşaltıldı. Milyonlarca insanın yaşamı değişti. İnsanlar topraklarından, üretim araçlarından, geçmişlerinden koparıldı. Diyarbakır bunun en ağır sonuçlarının yaşandığı kentlerden biri oldu.
Köylerinden zorla göç ettirilen insanlar Bağlar’ın, Sur’un, Yenişehir’in mahallelerinde yeni bir hayat kurmaya çalıştı. Yoksulluk, işsizlik, barınma sorunları ve kuşaklar boyunca devam eden toplumsal travmalar bu zorunlu göçün sonuçları arasında.
Bugün Barış ve Demokratik Toplum Süreci’ni konuşurken bu tarihi görmezden gelemeyiz. Barışın toplumsal karşılık bulabilmesi için zorla yerinden edilen insanların haklarının iade edilmesi gerekiyor. Köylerine dönmek isteyenlerin güvenliği sağlanmalı, mülkiyet sorunları çözülmeli, ekonomik ve sosyal yaşamı yeniden kurabilecekleri koşullar oluşturulmalıdır. Koruculuk sistemi ve dönüşün önündeki diğer engeller de ele alınmalıdır.
Aynı şekilde siyasi nedenlerle Avrupa’ya ve başka ülkelere gitmek zorunda kalan Kürtlerin geri dönüşünü mümkün kılacak hukuki güvenceler oluşturulmalı. İfade ve örgütlenme özgürlüğü güvence altına alınmalı, siyasi faaliyetler nedeniyle ortaya çıkan hukuki sorunlar demokratik hukuk ilkeleri çerçevesinde çözülmelidir. Hakikatle yüzleşme, adaletin sağlanması ve toplumsal barışın inşasıyla doğrudan ilgilidir.
Nitekim zorla yerinden edilenlerin geri dönüşü, uğradıkları zararların giderilmesi ve hakikat-adalet mekanizmalarının oluşturulması amacıyla partimiz tarafından kanun teklifi de Meclise sunuldu. Göç ve Uyum Alt Komisyonunun da bu tarihsel sorumluluğu gündemine alması gerektiğini düşünüyorum.”
- Suriye’de yeniden inşa sürecinde yerinden edilmiş toplulukların geri dönüşü ne durumda? Suriye Kürtleri hangi sorunları yaşıyor ve ne talep ediyor? Türkiye ve uluslararası kurumlar neler yapmalı?
Suriye’deki yeniden inşa sürecinin en önemli meselelerinden biri, yerinden edilmiş insanların evlerine dönüşüdür. Özellikle Afrin, Serêkaniyê ve Girê Spî gibi bölgelerden göç etmek zorunda kalan Kürtlerin yaşadığı sorunlar devam ediyor. Afrin’e bazı geri dönüşler gerçekleşmiş olsa da mülkiyet hakları, güvenlik ve silahlı grupların geçmişte gerçekleştirdiği ihlallerle ilgili ciddi sorunlar bulunuyor. İnsanların evlerine dönebilmesi kadar orada güven içinde yaşayabilmesi de önemli.
Suriye’deki Kürtlerin temel talepleri arasında güvenliklerinin sağlanması, zorla el konulan mülklerinin iadesi, anadillerinde eğitim ve kamusal yaşam haklarının tanınması, kimliklerinin ve siyasal haklarının anayasal güvenceye kavuşturulması bulunuyor. Biz Suriye’nin geleceğinin bütün halkların eşit haklara sahip olduğu demokratik bir düzen temelinde kurulması gerektiğini savunuyoruz. Kürtlerin, Arapların, Alevilerin, Süryanilerin, Dürzilerin, Ermenilerin, Türkmenlerin ve diğer toplulukların kimlikleri, dilleri, kültürleri ve demokratik iradeleri güvence altına alınmalıdır. Türkiye’nin bu süreçte askeri ve güvenlik merkezli politikalar yerine barışı, diyaloğu ve halkların demokratik haklarını esas alan bir yaklaşım benimsemesi gerekiyor.
Birleşmiş Milletler ve uluslararası insan hakları kurumları da geri dönüş süreçlerini izlemeli, mülkiyet haklarının iadesi, yeniden inşa, insani yardım ve hak ihlallerinin soruşturulması konularında sorumluluk üstlenmelidir. Bu mesele TBMM’nin de gündeminde daha kapsamlı biçimde ele alınmalı. Göç ve Uyum Alt Komisyonunun Suriye’den zorla yerinden edilen Kürtlerin durumuna ilişkin özel bir inceleme yapması gerektiğini düşünüyorum.
