Kürt halkının kolektif hafızasında derin izler bırakan Amudê Katliamı, 13 Kasım 1960’ta Rojava’nın Amudê kentinde 66 yıl önce yaşandı.
Cezayir halkının Fransız sömürge yönetimine karşı yürüttüğü bağımsızlık mücadelesine destek amacıyla düzenlenen film gösterimi, 283 çocuğun yaşamını yitirdiği büyük bir katliama dönüştü.
Cezayir halkıyla dayanışma etkinliği katliama dönüştü
Amûdê’deki sinema etkinliği, o dönemde Fransa’nın sömürge yönetimine karşı bağımsızlık mücadelesi veren Cezayir halkıyla dayanışma amacıyla düzenlenmişti. Kentteki ilkokullarda gerçekleştirilen organizasyona öğrencilerin katılımı zorunlu tutuldu.
Yaklaşık 120 kişilik kapasiteye sahip Şehrazad Sineması’na çoğunluğu Kürt yaklaşık 500 çocuk götürüldü. Gösterime başlanan “Cerîmet muntesful-Leyl” adlı film, Cezayir’in bağımsızlık savaşını konu alıyordu.
Filmin gösterimi sırasında perdede başlayan yangın kısa sürede bütün salonu sardı. Çıkış kapılarının kapalı olması, içeride bulunan çocukların dışarı çıkmasını engelledi. Yangında 283 çocuk yaşamını yitirirken çok sayıda çocuk da yaralandı.
Facianın ardından sinemada görev yapan teknisyenlerin ve diğer çalışanların zarar görmemesi, askerlerin müdahale etmemesi, kapıların kilitli olması ve soruşturmanın sonuçsuz kalması olayın aydınlatılmasına ilişkin tartışmaları yıllarca gündemde tuttu.
Etkinliğe katılımın zorunlu tutulması, sinema salonunun kapasitesinin çok üzerinde çocukla doldurulması ve çıkışların kapatılması, 283 çocuğun yaşamını yitirdiği facianın koşullarını oluşturdu.
Görgü tanıklarının anlatımlarına göre, sinemanın kapıları askerler tarafından dışarıdan kilitlendi ve yangına müdahale edilmesi engellendi. Yangın sırasında sinemanın kapısını kırarak çok sayıda çocuğun kurtulmasını sağlayan Said Ağayê Degorî ise müdahalesi sırasında yaşamını yitirdi.
Amûdê Katliamı’nın sorumluları yargılanmadı
Yangının ardından olayın nasıl gerçekleştiğine ilişkin çok sayıda soru işareti ortaya çıktı. Yetkililer, facianın teknik bir arızadan kaynaklandığını açıklayarak yaşananları “kader” olarak nitelendirdi.
Ancak sinemada görev yapan teknisyenlerin ve çalışanların hiçbirinin yaşamını yitirmemesi, askerlerin yangına müdahale etmemesi ve çıkış kapılarının kilitli olması, olayın aydınlatılmasına yönelik soru işaretlerini artırdı.
Görgü tanıklarının kapıların askerler tarafından dışarıdan kilitlendiğine ilişkin anlatımları da olayın bilinçli biçimde gerçekleştirildiği yönündeki değerlendirmeleri güçlendirdi. Yangının ardından kapsamlı ve sonuç alıcı bir soruşturma yürütülmemesi, olayın nedenlerinin açıklığa kavuşmasını engelledi.
Aradan geçen 66 yıla rağmen Amûdê’de yaşananların gerçek nedeni aydınlatılamadı ve sorumlular yargı önüne çıkarılmadı. Suriye’de iktidarda bulunan Baas yönetimi ise yıllar boyunca katliamın anılmasını yasakladı.
Suriye’de Kürtlere yönelik baskı politikaları
Amûdê Katliamı’nın yaşandığı dönem, Suriye’nin siyasi açıdan istikrarsızlık yaşadığı ve Kürtler üzerindeki baskıların sistematik hâle getirildiği bir sürece denk geldi.
Suriye, 1946 yılında Fransız birliklerinin ülkeden çekilmesiyle yaklaşık 25 yıl süren manda yönetimini geride bıraktı. Ancak bağımsızlığın ardından ülke siyasi istikrara kavuşamadı.
1949 yılından itibaren art arda dört askerî darbe yaşandı. Bu süreç, Fransız yönetimine karşı bağımsızlık mücadelesinde önemli rol oynayan Kürtler açısından da yeni baskıların önünü açtı.
Bu yıllarda çıkarılan yasalarla Kürtlerin kimliklerine ve toplumsal yaşamlarına yönelik kısıtlamalar sistematik hâle getirildi.
Kürtçe isimler yasaklandı, Kürtlerin yaşadığı yerleşim yerlerinin ve işyerlerinin adları Arapça isimlerle değiştirildi. Bu uygulamalara uymayanlar maddi ve cezai yaptırımlarla karşı karşıya bırakıldı.
Kürtlerin yaşadığı bölgelerde demografik yapıyı değiştirmeyi hedefleyen iskân politikaları da devreye sokuldu. Çok sayıda Arap nüfus, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelere yerleştirildi. Kimlik belgelerine “Arap” ibaresinin yazılmasına karşı çıkan Kürtlerin topraklarına ve evlerine el konuldu; bu mülkler bölgeye yerleştirilen Araplara verildi.
Suriye yönetiminin kuzey sınırı boyunca uyguladığı Arap Kemeri politikası da bu dönemin temel uygulamalarından biri oldu. Politikanın hedeflerinden biri, Suriye’de yaşayan Kürtlerle sınırın diğer tarafındaki akrabaları arasındaki toplumsal ve coğrafi bağları koparmaktı.
Türkiye-Suriye gerilimi ve Kürtlerin savaş karşıtı protestolardaki rolü
Suriye’de Kürtlere yönelik baskıların arttığı bu dönemde Türkiye ile Suriye arasındaki ilişkiler de gerildi. Türkiye’de Adnan Menderes hükümeti, ülke içinde yaşadığı siyasi ve toplumsal sorunları Suriye ile yaşanan gerilimle aşmaya çalışıyordu.
Türkiye’nin Suriye’yi askerî müdahaleyle tehdit ettiği ve iki ülke arasında savaş ihtimalinin gündeme geldiği süreçte, Rojava’daki Kürtler Menderes hükümetinin taleplerine ve olası bir savaşa karşı düzenlenen protestolarda aktif biçimde yer aldı.
Amûdê Katliamı öncesinde Rojava’daki Kürtler, bir yandan Suriye yönetiminin baskıcı politikalarıyla mücadele ederken diğer yandan bölgesel gerilimlerin etkilerini yaşıyordu.
Amûdê Katliamı, aradan geçen 66 yıla rağmen Kürt halkının kolektif hafızasındaki yerini koruyor.
Olayın tüm yönleriyle aydınlatılmaması ve sorumluların yargılanmaması ise adalet talebini 66 yıl sonra da canlı tutuyor.
