Yüzleşme ve toplumsal barış için adalet arayışı: Beyaz Toros’tan ‘sarı torbaya’ travma sembolleri

Türkiye’nin siyasi tarihinde bazı semboller, yaşanan travmatik olayların kendisinden daha kalıcı izler bırakıyor.

Bu semboller, salt fiziksel araçlar ya da nesneler olmaktan çıkarak siyasi cinayetlerin, zorla kaybetmelerin ve katliamların ardından toplumun belleğine yerleşiyor.

Farklı zamanlarda yeniden gündeme geldiklerinde, nükseden hastalıklar gibi geçmişin travmalarını da tetikliyor.

Yaşanan politik cinayet ve katliamların ardından hukuki anlamda hesap sorulmaması, yani cezasızlık, toplumda derin yaralar açıyor.

Bu yaraları ve travmaları sürekli hatırlatan semboller, geçmişle yüzleşmenin eksikliği nedeniyle toplumsal barışın inşasını da güçleştiriyor.

İktidarların değişen yüzlerine rağmen on yıllar boyunca süreklilik gösteren derin kırılmalar, toplumsal politik hafızada silinmesi güç kolektif travmalar yaratıyor.

Bu nedenle toplumsal olaylara müdahalede kullanılan bir araç, bir ceset torbası, bir saç örgüsü ya da belirli bir otomobil modeli; özellikle Kürtlerin ve bu coğrafyanın önemli bir devrimci muhalif kesiminin hafızasında derin izler bırakabiliyor.

Panzerlerden saç örgüsüne uzanan travmalar

1977 1 Mayıs’ında onlarca kişinin hayatını kaybettiği Kazancı Yokuşu çevresinde manevralar yapan panzerlerin görüntüleri, uzun yıllar unutulmayacak bir etki yarattı.

Benzer şekilde, 1992’deki Cizre Newroz kutlamaları sırasında kalabalığın içine dalan panzerlerden inen yüzü kapalı kişilerin, kalabalığın arasından insanları kaçırması da hafızalarda yer etti.

Bu görüntülere tanık olanlar için “panzer”, kitlesel ölümlerin, kaçırılmaların, zorla kaybetmelerin ve hesabı sorulmayan cinayetlerin sembollerinden biri haline geldi.

Geçtiğimiz ocak ayında Halep’te Kürtlere yönelik saldırıların ardından harekete geçen silahlı gruplardan birine mensup bir kişinin, elinde “zafer nişanesi” gibi salladığı saç örgüsü de Kürtlerin hafızasındaki travmaları tetikleyen örneklerden biri oldu.

Bir Rojavalı Kürt kadın savaşçıya ait saç örgüsü, öldürülen insanların beden bütünlüğüne yönelik saldırıları yeniden hatırlattı.

Söz konusu saç örgüsü kısa sürede bir dayanışma nesnesi olarak görünürlük kazanırken, bu nesneyi paylaşanların karşılaştığı tepkiler 2015’te Ekin Wan’ın beden bütünlüğünün bozulmasını ve bedeninin teşhir edilmesini de akıllara getirdi.

Beyaz Toros: Zorla kaybetmelerin sembolü

1990’lı yılların olağanüstü hâl rejiminde gözaltında kayıpların ve faili meçhul cinayetlerin sembollerinden biri vardı: Beyaz Toros.

Normal koşullarda bir Fransız otomobil şirketinin Türkiye’deki kullanıcıları için ürettiği ve bu coğrafyadaki bir dağ sırasının adını taşıyan bu model, o dönem bölgede görev yapan güvenlik görevlileri tarafından insanları kaçırmak amacıyla kullanılıyordu.

Bu nedenle o dönemi yaşayan Kürtler ve devrimciler için günlük yaşamda sıradan bir otomobil modeli olması gereken “Beyaz Toros”, geçmişin travmalarını tetikleyen bir sembole dönüştü.

Bu travma, kimi zaman eski Başbakan Ahmet Davutoğlu’nun 2015’te söylediği ve seçim sürecinde de kullanılan “AK Parti iktidardan indirilirse buralarda terör çeteleri dolaşacak, Beyaz Toroslar dolaşacak” sözlerinde, kimi zaman da Kürt düşmanlığıyla motive olmuş futbol taraftarlarının tutumlarında kendisini gösterdi.

5 Mart 2023’te, 6 Şubat depremlerinden etkilenen kentlerden Diyarbakır’ı temsil eden Amedspor, deprem mağduru bir kentin temsilcisi olarak Bursa’ya deplasman maçına gitti.

Ancak takım, yaklaşık 40 bin Bursaspor taraftarı tarafından hiç de misafirperver olmayan bir atmosferde karşılandı.

Misafirperverlik bir yana, maçtan saatler önce başlayan ırkçı sloganlar, takım sahaya çıktığında tribünlerden atılan cisimler ve açılan Beyaz Toros görselleri, Kürtlerin son 30 yılına uzanan toplumsal hafızasına yönelik bir saldırıya dönüştü.

Beyaz Toros’la alınıp bir daha haber alınamayanlar

21 Haziran 1995’te Diyarbakır’ın Bismil ilçesine bağlı Kenhizirkan köyünün Mehmetşirvan mezrasında askerlerin düzenlediği baskın sırasında, sivil giyimli beş kişi 60 yaşındaki Selahattin Akbulut’u evinden zorla alarak Beyaz Toros’a bindirdi.

“Komutan çağırıyor, karakolda ifaden alınacak, götürüp hemen geri getireceğiz” denilerek götürülen Akbulut’tan bir daha haber alınamadı.

Aralık 1997’de HADEP üyesi 44 yaşındaki Mehmet Özdemir, Diyarbakır’ın Bağıvar köyünde bir kahvehanede oturduğu sırada, insanların gözü önünde telsizli ve uzun namlulu silahlı kişiler tarafından zorla Beyaz Toros’a bindirildi.

Kendisinden bir daha haber alınamadı.

1997’de Diyarbakır’dan Kulp ilçesindeki çocuklarını almaya giden hemşire Zozan Eren ile eşi Orhan Eren, yolda durdurularak Beyaz bir Toros’a bindirildi.

Araçları yolda terk edilmiş halde bulunan çiftin akıbetinden bir daha haber alınamadı.

Bunun gibi belgelenmiş çok sayıda benzer kayıp bulunuyor. İnsan Hakları Derneği’nin (İHD) verilerine göre gözaltında kaybedilenlerin sayısı 1.388, Hafıza Merkezi’nin kayıtlarında ise 1.352.

Bir dönem insanların sorgusuz sualsiz kaçırıldığı ve kendilerinden bir daha haber alınamadığı zorla kaybetmelerle özdeşleşen bu otomobiller, aradan onlarca yıl geçmesine rağmen hafızalardaki yerini koruyor.

Bu hafıza, karşılıksız bırakılan ancak vazgeçilmeyen bir adalet arayışını da beraberinde taşıyor.

Cumartesi Anneleri’nin 30 yılı aşan adalet mücadelesinin yanı sıra, kayıp yakınları yüzlerce haftadır Diyarbakır, Şanlıurfa, Batman, Yüksekova ve İzmir’de düzenli olarak alanlara çıkıyor ve adalet talebinde ısrarlı olduklarını vurguluyor.

Handan Coşkun: Beyaz Toros, soyut şiddetin somutlaşmış hali

İnsan hakları savunucusu ve toplumsal cinsiyet eğitmeni Handan Coşkun, toplumsal hafızada imgelerin önemli bir yer tuttuğuna dikkat çekerek Beyaz Toros’un 1990’lı yılların Türkiye’sinde zorla kaybetmelerin, faili meçhul cinayetlerin ve cezasızlığın sembolüne dönüştüğünü belirtiyor.

Hafıza çalışmalarında imgelerin göz ardı edilemeyecek bir yeri olduğunu ifade eden Handan Coşkun, insan beyninin fotografik olarak kodladığı bilgileri daha uzun süre saklayabildiğini ve hatırlayabildiğini vurguluyor.

Beyaz Toros’un ardından sarı ceset torbalarının da toplumsal hafızada yer edindiğini belirten Handan Coşkun, bu sembollerin faili meçhul cinayetleri, zorla kaybetmeleri ve kefensiz bırakılan bedenleri hatırlattığını kaydediyor.

Sıradan bir ulaşım aracının kolektif hafızada derin bir travma nesnesine dönüşmesinin tesadüf olmadığını belirten Handan Coşkun, Beyaz Toros’un iktidarın eliyle toplumsal hafızaya kaydedilen bir gerçeklik olduğunu ifade ediyor.

Handan Coşkun’a göre Beyaz Toros, soyut şiddetin somut bir nesne üzerinden görünür hale gelmesini temsil ediyor. Bu imge, kuşaklar arasında geçmişle yüzleşme, adalet arayışı ve toplumsal travmaların aktarımıyla birlikte belirsizlik ve korku duygularını da taşıyor.

Handan Coşkun, hukuki kayıtların tutulmadığı ve yargılamaların yapılmadığı bir dönemin sembolü haline gelen Beyaz Toros’un aynı zamanda cezasızlık kültürünü temsil ettiğine dikkat çekiyor.

Handan Coşkun, 1990’lı yıllara tanıklık etmeyen genç kuşakların bile bu aracı gördüklerinde veya bir filmde karşılaştıklarında dönemin politik gerilimini ve yasını hissedebildiğini belirtiyor.

Bu nedenle söz konusu imgenin tarihsel anlatıların ötesine geçerek duygusal, psikolojik ve kültürel kodları da harekete geçirdiğini vurguluyor.

“Beyaz Toros’un futbol maçlarında kullanılması tesadüf değil”

Beyaz Toros görsellerinin özellikle futbol maçlarında kullanılmasının tesadüf olarak değerlendirilemeyeceğini belirten Handan Coşkun, bu tutumun bireysel bir tepkiden ziyade tarihsel travmayı hedef alan örgütlü bir kötülük ve politik nefret söylemini meşrulaştıran bir yaklaşım olduğunu ifade ediyor.

Cezasızlık nedeniyle yaptırımdan uzak kalan bu davranışların, toplumsal gerilimin yükseldiği, siyasi kutuplaşmanın arttığı ve milliyetçiliğin yeniden güç kazandığı dönemlerde siyasi aktörlerin tehdit ve ötekileştirici diliyle birlikte gündeme geldiğini kaydediyor. Coşkun, bu davranışların arkasındaki güven duygusunu, “Bakanım, vekilim arkamda, bana hiçbir şey olmaz” anlayışıyla açıklıyor.

Handan Coşkun’a göre buradaki temel sorunlardan biri, Beyaz Toros ve sarı torba gibi politik sembollerin ırkçılık ve nefret suçu olarak değerlendirilmesinin savcıların ve spor kurullarının inisiyatifine bırakılması.

‘Barışın inşasında kamu kurumlarına ve sivil topluma görev düşüyor’

Toplumsal hafızada derin yaralar açan ve geçmişte yaşanan travmaları yeniden tetikleyen sembollerle mücadele edilmesi gerektiğini vurgulayan Handan Coşkun, bu konuda bakanlara, milletvekillerine, spor yönetimlerine, kamu kurumlarına, yarı kamusal kuruluşlara ve sivil topluma önemli sorumluluklar düştüğünü belirtiyor.

Amedspor ile Galatasaray arasında oynanan son karşılaşmada yaşananların, yeterince ilerlemeyen barış görüşmelerinin de bir sonucu olduğunu ifade eden Coşkun, milyonlarca kişinin izlediği bir maçta güvensizlik duygularını açığa çıkaran ve toplumsal travmaları tetikleyen kişiler hakkında hukuki süreç işletilmesi gerektiğini söylüyor.

Coşkun, söz konusu eylemlerin nefret suçu kapsamında değerlendirilmesi ve Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) “halkı kin ve düşmanlığa tahrik” suçunu düzenleyen maddesinin uygulanması gerektiğini belirtiyor. Olaylarda ihmali bulunan kişiler hakkında da idari ve adli süreçlerin işletilmesi çağrısında bulunuyor.

Gündelik yaşam sızdırılmak istenen nefret objesi: Beyaz Toros 

1990’lı yılların bu travmatik objesine dair değerlendirmeler böyleyken Beyaz Toros, Ekim 2025’te bu kez gündelik yaşamın sıradan bir parçası haline getirilmek istendi.

Beyaz Toros baskılı tişörtler, Hepsiburada ve Trendyol üzerinden “Ötüken Online” adlı satıcı tarafından satışa sunuldu.

Tişörtlerde yer alan “17 bin kişi bir Beyaz Toros’a nasıl sığar?” ifadesi, 1990’lı yıllarda yaşanan zorla kaybetmelere ve faili meçhul cinayetlere gönderme olarak değerlendirildi.

Tişörtler, insan hakları örgütleri ve kayıp yakınlarının tepkisine neden oldu. İnsan Hakları Derneği (İHD) ve Cumartesi Anneleri, tasarımların insanlık suçlarını meşrulaştırdığını ve toplumsal hafızaya zarar verdiğini belirterek ürünlerin derhal satıştan kaldırılmasını istedi.

Cumartesi Anneleri, o dönem sosyal medya hesaplarından yaptıkları açıklamada Beyaz Toros’un gözaltında kaybedilen yakınlarının ve faili meçhul cinayetlerin simgesi olduğunu vurguladı. Açıklamada şu ifadeler yer aldı:

“Beyaz Toros, gözaltında kaybedilen sevdiklerimizin, faili meçhul cinayetlerin ve devlet şiddetinin simgesidir. İnsanlığa karşı işlenmiş bir suçun simgesi ticaretin konusu yapılamaz, pazarlanamaz. Bu ürün derhal satıştan kaldırılmalı; Trendyol ve üretici firma hakkında yasal işlem başlatılmalıdır.”

Babası Fehmi Tosun’u 1995 yılında faili meçhul bir cinayetle kaybeden kayıp yakını Besna Tosun da tişörtlerin satışa sunulmasına tepki gösterdi. Tosun, Beyaz Toros’un gözaltında kaybedilenlerin ve faili meçhul cinayetlerin simgesi olduğunu belirterek ürünün satışını kabul etmediklerini söyledi.

Besna Tosun, tepkisini şu sözlerle dile getirdi:

“Beyaz Toros, gözaltında kaybedilen sevdiklerimizin ve faili meçhul cinayetlerin simgesidir. Trendyol’da tişörte basılarak satışa sunulmasını kabul etmiyoruz. Bu, suç ve suçluyu övmek, insanlık suçlarını meşrulaştırmaktır. Ürün derhal kaldırılmalı, üretici hakkında yasal işlem başlatılmalı ve yakınlarını kaybeden ailelerden ve kamuoyundan özür dilenmelidir.”

Barış süreci kapsamında 2025’te Meclis’te kurulan komisyonda da bir konuşma yapan Besna Tosun, “95’te gözaltına alınıp kaybolan Fehmi Tosun’un kızıyım. 30 yıldır kardeşlerim ve annemle 34 UD 907 plakalı Beyaz Toros’un peşinde koşuyoruz.” ifadelerini kullanıyordu.

İnsan Hakları Derneği de tişörtlerin satışına tepki göstererek ürünlerin kaldırılması, üretici firma ve Trendyol hakkında yasal işlem başlatılması çağrısında bulundu.

Tepkilerin ardından Ötüken Online tarafından satışa sunulan Beyaz Toros baskılı tişörtler Trendyol’dan kaldırıldı.

Semboller değişiyor, zihniyet sürüyor: Sarı torba

Yıllar içinde bu sembollerin görseli, dili ve rengi değişti; ancak onları “anlamlı” kılan zihniyet varlığını sürdürdü.

Amedspor’un Galatasaray ile oynadığı karşılaşmanın ardından paylaşılan bir videoda kullanılan renk, belki de başka bir toplumsal travmayı tetiklemeye yetti.

Paylaşımın ardından sosyal medyada yoğun tartışmalar yaşanırken, uzmanlar bu durumun manipülatif etkilerle de tetiklendiğine dikkat çekti.

Ancak değerlendirmelerde, geçmişten bu yana farklı bağlamlarda gündeme gelen “Beyaz Toros” ve “sarı torba” gibi sembollerin tekrar edilmesinin; toplumsal yüzleşmenin sağlanamaması ve cezasızlık algısı nedeniyle Kürtlerin hafızasındaki yaraları daha da derinleştirdiği vurgulanıyor.

Amedspor’un deplasman maçlarında çatışma yıllarını hatırlatan sembollerin ve provokasyonların kullanılması ilk kez Galatasaray karşılaşmasında gündeme gelmedi.

Benzer bir olay, 24 Ağustos’ta Kocaelispor ile oynanan maçta da yaşandı. Kocaelisporlu bazı taraftarlar, Amedspor tribünlerine doğru sarı torbalar salladı; olayla ilgili gözaltına alınan beş taraftar hakkında ev hapsi kararı verildi.

Bu sembol, daha önce DEM Parti Genel Merkezi önüne bırakılması da dahil olmak üzere çeşitli provokasyonlarla gündeme geldi.

Çatışmada hayatını kaybeden PKK’lilerin cenazelerinin taşınmasında kullanılan ceset torbalarıyla ilişkilendirilen “sarı torba”, Kürt toplumsal hafızasında yalnızca bir cenaze torbasını değil; ölüm, kayıplar ve şiddet deneyimlerini simgeliyor.

Bu nedenle “sarı torba” imgesi, Kürt toplumu nezdinde 1990’lı yıllarda yaşanan zorla kaybetmeler ve faili meçhul cinayetlerle özdeşleşen “Beyaz Toros” sembolüyle benzer bir tarihsel travmanın uzantısı olarak birlikte anılıyor.

Tahrip edilen mezarlıklar ve kutularda teslim edilen cenazeler

Cenazelere yönelik uygulamalar ve mezarlıkların tahrip edilmesi, Kürt toplumsal hafızasında derin izler bırakan en ağır travmaların başında geliyor.

Bu uygulamalar toplumda derin kırılmalar yaratırken, hafızalara kazınan en acı örneklerden biri de Diyarbakır’ın Sur ilçesindeki sokağa çıkma yasakları döneminde yaşamını yitiren Hakan Arslan’ın vakası oldu.

Hakan Arslan’ın kemikleri, ölümünden 7 yıl sonra bir torba içerisinde babasına teslim edildi; bu görüntü o dönem yaşanan çatışmalı sürecin en sarsıcı ve sembol karelerinden biri olarak kayıtlara geçti.

Ali Rıza Arslan, BBC Türkçe‘ye konuşmuş ve oğlunun kemiklerini Adliye binasından teslim alacağından habersiz olduğunu anlatmıştı:

2017 yılında Dersim’de çıkan bir çatışmada yaşamını yitiren Agit İpek’in cenazesinin 2020 Mayıs ayında kargo ile plastik bir kutunun içerisinde annesi Halise Aksoy’a gönderilmesi de yoğun tepkilere neden olmuştu.

Anne Halise Aksoy, “Ben dosya beklerken, yerde duran bir paketi gösterip ‘Kemikleriniz gelmiş’ dediler” dedi.

Öte yandan, Londra merkezli Mezopotamya Adalet Gözlemevi (Mesopotamia Observatory of Justice) tarafından hazırlanan bir rapor da mezarlıklara yönelik tahribatın boyutlarını gözler önüne serdi. 17 Eylül 2015 ile 4 Nisan 2020 tarih aralığını kapsayan rapora göre, bölge illerinde binlerce mezar yıkıldı veya tahrip edildi:

• Şırnak: 900 mezar tamamen yıkıldı, 1.457 mezar tahrip edildi.

• Bitlis: 267 mezar tamamen yıkıldı.

• Mardin: 232 mezar tahrip edildi.

• Batman: 200 mezar yıkıldı, 369 mezar tahrip edildi.

• Siirt: 200 mezar tahrip edildi.

• Dersim: 150 mezar yıkıldı, 3 mezar tahrip edildi.

Demilitarizasyon, sivilleşme ve barış mücadelesi

Silahlı güçlerin belli bir anlaşma veya politika gereği ortadan kaldırılarak sivilleştirilmesi olarak değerlendirilebilecek olan “demilitarizasyon” 2 yıldır yaşanan barış sürecinin de ruhuna en uygun kavramlardan biri.

Nitekim Abdullah Öcalan’ın 27 Şubat 2025’te deklare ettiği Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı’nın hemen akabinde PKK’den sırasıyla “ateşkes, fesih ve silah yakma” adımları gelmişti. İlerleyen aşamalarda ise konuşlanan üslerin boşaltıldığı açıklanmıştı.

Ancak demilitarizasyonu, bu fiili adımlardan çok, toplumsal anlamda militarize algı ve düşünceden çıkmak olarak değerlendirmek daha doğru.

Elbette bu adımlar önemli, fakat demilitarizasyon, yani çatışmadan arınma ve sivilleşme algı ve zihinlerde ete kemiğe büründükçe gerçek bir toplumsal barışa doğru yol alınabilir.

Silahların bırakılmasının tartışıldığı ve demilitarizasyon ve sivilleşme sürecinden geçildiği bir dönemde tarihsel figürleri askerî kimlikleriyle öne çıkarmanın, “karşı taraf” olarak kodlanan kesimleri de yeniden askerî bir konuma yöneltmeyi amaçlayabileceği açık.

Uzmanlar, bu tür yaklaşımların barış süreciyle taban tabana zıt olduğunu ve sürece hiçbir katkı sunmayacağını vurguluyor.

Bu anlamda, militarist söylemlerin karşısındaki en güçlü iradenin ise on yıllardır adalet ve barış arayışından vazgeçmeyen Barış Anneleri ile Cumartesi Anneleri’nin beyaz tülbentlerinde sembolize olan dirayetli duruşta saklı olduğu ifade ediliyor.