Bir ülkede bir inanç topluluğu hakkında herkesin bu kadar rahat hüküm kurabilmesi yalnızca o topluluğa yönelik önyargıların varlığını göstermez. Daha derin bir soruna işaret eder: O topluluğun kendisini tanımlama hakkı hala tartışmalıdır. Asıl mesele, Alevilerin kim tarafından, hangi ölçülerle ve hangi siyasal sınırlar içerisinde tanımlanabileceği.
Altan Tan’ın son günlerde Aleviliği “Ali’siz Aleviler”, “ateist Aleviler” ve “siyasal Aleviler” gibi kategoriler üzerinden tartışmaya açması bu açıdan dikkat çekici.
Burada basit ama temel bir soru var: Bir insanın Alevi olup olmadığına kim karar verecek? Bir siyasetçi mi? Bir din adamı mı? Devlet mi? Çoğunluğun kabul ettiği bir inanç yorumu mu? Yoksa Alevinin kendisi mi?
Bu soru Türkiye açısından yeni değil. Aleviler yüzyıllardır yalnızca inançlarını yaşamak için değil, ne olduklarını anlatabilmek için de mücadele ediyor. Başkalarının onlar adına yaptığı tarifler hiç eksik olmadı. Kimi zaman Alevilik İslam’ın içinde eritilmeye çalışıldı, kimi zaman folklora indirgendi, kimi zaman yalnızca “kültür” başlığı altında ele alındı.
“Ali’sizsiniz”
“Ateistsiniz”
“Marksistsiniz”
“Siyasal Alevilersiniz”
Bu ifadelerin her biri farklı bir tartışmanın parçası gibi görünebilir. Ancak hepsinin ortak bir sonucu var: Alevinin kendi kimliği üzerindeki söz hakkını başkasının yorumuna açmak.
Elbette insanların siyasi düşünceleri, toplumsal tutumları ve kamusal alanda ortaya koydukları tercihler tartışılabilir. Bir Alevi kurumunun aldığı karar ya da Alevi hareketinin herhangi bir politik tutumu da eleştirilebilir. Demokratik bir toplumda bunların tartışılması doğaldır. Ancak siyasi düşünceleri ve politik tercihleri tartışmak başka, bir topluluğun inanç kimliğini geçersiz saymak ya da o kimliğin sınırlarını dışarıdan belirlemeye kalkmak başka bir şeydir.
Devletin tarif ettiği Alevilik, çoğunluğun uygun gördüğü Alevilik, siyasetin ihtiyaç duyduğu Alevilik… Her dönemin kendi “makbul Alevi”si oldu.
Tam bu noktada Kemal Öztürk’ün Suriye’deki Arap Alevileri hakkında kullandığı sözler tartışmanın çok daha ağır bir boyutunu ortaya koyuyor. Öztürk, bir televizyon programında “Bu Nusayrilerin hepsini katletseler yeridir diyesiniz geliyor” ifadelerini kullandı.
Burada Altan Tan ile Kemal Öztürk’ün söylediklerini aynı şeymiş gibi değerlendirmek doğru olmaz. Birinin söylemi esas olarak Aleviliğin kimliğini ve sınırlarını tarif etmeye yönelirken, diğerinin sözleri Suriye’deki siyasal çatışma bağlamında Arap Alevilerini topluca hedef alan son derece ağır bir nefret diline dönüşüyor.
Farklı ağırlıklara ve farklı bağlamlara sahip bu iki söylemi aynılaştırmadan yan yana getiren ise şu soru: Aleviler hakkında hüküm vermek neden bu kadar kolay?
Neden Aleviler söz konusu olduğunda birey ile topluluk arasındaki sınır bu kadar kolay ortadan kaldırılıyor ve neden bir Alevinin siyasi tercihi, inancının geçerliliğine dair bir kanıta dönüştürülebiliyor? Çünkü bir topluluğu önce tek bir kimliğe indirgersiniz. Ardından o kimliğe belirli siyasi niyetler, suçlar ve tehditler yüklersiniz. Sonra topluluğun kendi içindeki farklılıkları kullanarak “iyi” ve “kötü”, “makbul” ve “sakıncalı” olanı ayırırsınız. Böylece Alevi artık kendi sözünü söyleyen bir özne olmaktan çıkar; hakkında hüküm verilen bir kategoriye dönüşür.
Bir Alevinin sosyalist olması onun Aleviliğini ortadan kaldırmaz. Muhafazakâr olması da Aleviliğini başkasının onayına bağlı hale getirmez. Bir Alevinin Kürtlerle, Türklerle, sosyalistlerle, demokratlarla ya da başka inanç topluluklarıyla dayanışma kurması da onun inancını geçersiz kılmaz.
Bir Alevi barışı savunduğunda bunun “siyasal Alevilik” olarak yaftalanması, bir Kürt, halkının haklarını savunduğunda bunun Aleviliğiyle karşı karşıya getirilmesi ya da Suriye’de Arap Alevilerin yaşadığı katliamların bir topluluğun tamamına mal edilmesi, farklı biçimlerde aynı soruyu karşımıza çıkarıyor: Alevilerin kendi sözünü söyleyen bir özne olarak kabul edilmemesi. Nefret söylemi yalnızca nefret edenlerin cesaretinden beslenmez. Sessizliğin normalleşmesinden de beslenir.
Daha zor ve daha önemli bir soru var: Aleviler hakkında konuşmak neden hala bu kadar kolay?
Belki de cevabı, Alevilerin yüzyıllardır karşı karşıya kaldığı aynı yerde aramak gerekiyor: Başkalarının Aleviliği tarif etme ısrarında. Bir topluluğun adını siz koyarsanız, sınırlarını da siz çizersiniz. Sınırlarını siz çizerseniz, ne kadar özgür olabileceğine de siz karar verirsiniz.
Alevilerin bugün savunması gereken yalnızca kendileri hakkında söylenenlere itiraz etmek değildir. Asıl mesele, kendi adlarına konuşma hakkını korumaktır. Çünkü Alevilik hakkında herkes konuşabilir ama Alevinin kim olduğuna herkes karar veremez.
Devlet karar veremez. Siyasetçi karar veremez. Köşe yazarı karar veremez. Çoğunluk karar veremez.
Alevinin kim olduğunu, Alevinin yerine başkası tarif edemez. Mesele yalnızca Alevilerin nasıl tanımlandığı değildir. Mesele, Alevilerin kendi adlarına konuşabilen bir özne olarak kabul edilip edilmediğidir.
Aleviler hakkında konuşmak kolaydır. Asıl mesele, Alevilerin kendi sözünü söylemesine tahammül edebilmektir.
