Bingöl İdare Mahkemesi, Diyarbakır’ın Lice ve Kulp ilçeleri ile Bingöl’ün Genç ilçesinin kesişiminde bulunan Sarım Çayı üzerinde yapılması planlanan Birsu HES projesine ilişkin “ÇED olumlu” kararını iptal etti.
Mahkeme, projeye ilişkin değerlendirmelerin bilimsel ve teknik yeterlilikten uzak olduğunu ve hukuka aykırılıklar içerdiğini belirtti.
Mahkemenin kararında, Silvan Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından gerçekleştirilmesi planlanan projeye ilişkin teknik bilirkişi heyetinin raporuna atıfta bulunularak çeşitli eksikliklere dikkat çekildi.
Projede kullanılan su akış verilerinin havza içindeki ölçümlere dayanmadığı, ortalama debinin bilimsel literatürle uyumsuz biçimde yüksek gösterildiği ve özellikle haziran-eylül döneminde yaşanan ciddi kuraklık koşullarının dikkate alınmadığı kaydedildi.
Kararda ayrıca projenin yer altı suyu sistemi üzerindeki etkileri ile fay hatları ve patlatma çalışmalarına ilişkin güvenlik risklerinin sayısal olarak modellenmediği belirtildi. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) aşamasında bu risklerin yeterince ortaya konulmadığı ifade edildi.
Bölgenin eğimli topografyasına rağmen çığ, heyelan ve erozyon gibi doğal afet risklerine karşı alınması gereken önlemlerin de raporda yetersiz kaldığı vurgulandı.
Koruma altındaki türler ve arıcılık tehlikede
Mahkeme kararında, proje alanının dünyada neslinin tükendiği sanılan ancak yakın dönemde bölgede varlığı tespit edilen Batman Bantlı Çöpçü Balığı ile koruma altındaki su samurunun yaşam alanı olduğuna dikkat çekildi.
HES projesinin hayata geçirilmesi durumunda nehir yatağına bırakılması planlanan can suyunun, kurak dönemlerde sucul yaşamın devamlılığını sağlamaya yetmeyeceği belirtildi. Ormanların ve alt bitki örtüsünün tahrip edilmesiyle bölgenin önemli sosyoekonomik gelir kaynaklarından biri olan arıcılığın ve bal üretim alanlarının zarar göreceği kaydedildi.
Bilirkişi değerlendirmesinde, havza genelindeki çevresel etkilerin bir bütün olarak ele alınmadığı ve kümülatif etki değerlendirmesinin yapılmadığı da belirtildi.
Bilirkişi raporundaki tespitleri yerinde bulan Bingöl İdare Mahkemesi, “ÇED olumlu” kararının mevzuata ve kamu yararına aykırı olduğuna hükmederek kararı oy birliğiyle iptal etti.
HES projesinin hukuki süreci
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sarım Çayı üzerinde yapılması planlanan Birsu HES projesi için 3 Ocak 2023’te “ÇED gereksizdir” raporu verdi. Bunun üzerine bölgede yaşayan Emin Turhallı, Mustafa Özan, Kamil Gündoğan ve Mehmet Özer, avukatları aracılığıyla bilirkişi raporunu da dosyaya sunarak ÇED kararının iptali istemiyle Bingöl İdare Mahkemesi’nde dava açtı.
Bingöl İdare Mahkemesi, bilirkişi değerlendirmesi doğrultusunda 14 Mart 2024’te “ÇED olumlu” kararının iptaline hükmetti. Bakanlık ise bu karara karşı temyiz başvurusunda bulundu. Erzurum 2’nci İdare Mahkemesi, iptal kararının bozulması yönünde karar verdi. Bunun üzerine dosya Danıştay’a taşındı.
Danıştay 4’üncü Dairesi, 10 Mart 2025’te ÇED sürecindeki eksikliklerin giderilmesini isteyerek Erzurum İdare Mahkemesi’nin iptal kararının bozulmasına karar verdi.
Yeni bilirkişi incelemesi yapıldı
Bozma kararının ardından yeniden Bingöl İdare Mahkemesi’ne gönderilen dosya kapsamında 11 Haziran 2026’da bilirkişi incelemesi gerçekleştirildi. Bilirkişi heyeti, 11 Ağustos’ta hazırladığı raporda kararın bilimsel verilerden uzak olduğunu belirterek HES projesinin uygun olmadığı yönünde görüş bildirdi.
Mevcut ÇED raporunun açıklanmasının ardından Diyarbakır Barosu Kent ve Çevre Komisyonu ile davacı köylüler, “ÇED olumlu” kararının iptali için Bingöl İdare Mahkemesi’ne başvurdu. Mahkeme, bilirkişi raporunda ortaya konulan eksiklikleri değerlendirerek proje için verilen “ÇED olumlu” kararını iptal etti.
