Fatma Temel’in deq’le kurduğu ilişki, bir zanaatı öğrenmenin çok ötesine uzanıyor. On dört yaşında başlayan bu yolculuk, zamanla unutulmaya yüz tutmuş bir kültürün izlerini sürme, sessizleştirilmiş hikâyeleri duyma ve bedende taşınan hafızayı görünür kılma çabasına dönüşüyor. Temel’in anlatısında deq, geçmişten bugüne aktarılan motiflerden ibaret değil; insanın kendisini, inancını, acısını, umudunu ve hayattan beklentilerini bedenine kaydetme biçimi. Bu nedenle onun özellikle vurguladığı deq ile dövme arasındaki ayrım, yalnızca bir adlandırma meselesi değil, bir pratiğin tarihsel ve kültürel bağlamını koruma iradesidir.
İnsan, tarihini her zaman yazıyla kaydetmez. Bazen bir sözde, bir duada ya da beden üzerinde sessizce varlığını sürdüren bir çizgide saklar. Deq, yazının kayda geçirmeyi başaramadığı deneyimlerin bedende bıraktığı izleri düşünmeye çağırır. Her motif bir inancın, dileğin, kaybın veya aidiyetin taşıyıcısı olabilir. Beden böylece tarihin karşısında duran edilgen bir yüzey olmaktan çıkar, yaşanmışlıkların izlerini taşıyan canlı bir arşive dönüşür. Peki, insan bedeninde neyi saklar? Hatırlamak istediklerini mi, unutamadıklarını mı, yoksa kendisinden önce başlayan ve kendisinden sonra da sürmesini umduğu bir hikâyeyi mi?
Yaşlı kadınların ellerindeki deq izleri, zaman ile kalıcılık arasındaki gerilimi görünür kılar. Deri yaşlanır, çizgiler derinleşir, damarlar belirginleşir; ancak gençlikte işlenmiş bir motif bütün bu değişimin içinden geçerek varlığını sürdürür. Fotoğraflarda kırışıklıklarla deq motiflerinin yan yana gelişi, yalnızca yaşlanmış bir bedenin görüntüsünü sunmaz; insanın geçiciliği ile geçmişin sürekliliği arasındaki ilişkiyi de açığa çıkarır.
Bergson’un süre kavramıyla düşünüldüğünde, bu izler geçmişin geride bırakılmış ve kapanmış bir zaman olmadığını hatırlatır. Geçmiş, insanın içinde birikerek şimdiki zamanın parçası olmayı sürdürür. Yaşlı bir kadının elindeki deq, yalnızca yıllar önce yapılmış bir işaret değil, o dönemin inançlarını ve yaşam biçimini bugüne taşıyan bir sürekliliktir. Bununla birlikte, iz aynı kalsa da anlamı değişebilir. Onu taşıyan kişi yaşlanırken işaretin ait olduğu dünya dönüşebilir; geçmiş, bedende varlığını sürdürürken yeniden yorumlanmayı bekler.
Heidegger’in varlık ve zaman arasındaki ilişkiye dair düşünceleri de burada anlam kazanır. İnsan, zamandan bağımsız bir varlık değildir; yaşadıkları, kaybettikleri, hatırladıkları ve geleceğe ilişkin beklentileriyle biçimlenir. Deq, bu varoluşsal sürekliliği beden üzerinde görünür kılar. Bir motif, insanın yalnızca geçmişte kim olduğunu değil, geçmiş aracılığıyla bugün kim olduğunu da düşündürür.
Deq geleneğinde bazı motifler güneş, aydınlanma, uzun ömür, sağlık, bereket, sadakat ve korunma gibi anlamlarla ilişkilendirilir. Çocuk ölümlerinin yaygın olduğu dönemlerde bebeklerin burunlarına veya çenelerine konulan küçük bir nokta, insanın çaresizlik karşısında geliştirdiği koruyucu anlam dünyasını düşündürür. İnsan, denetleyemediği hayat karşısında bir işarete tutunur; görünmeyen tehlikelere karşı görünür bir iz oluşturur. Bu uygulamaların anlamları yöreye, topluluğa ve anlatıya göre değişebileceğinden, her motife tek ve değişmez bir anlam yüklemek doğru değildir. Ancak bu çeşitlilik, belirsizlik karşısında anlam üretme ihtiyacını ortaya koyar.
Bu açıdan deq, estetik bir tercih olmanın ötesinde, insanın kırılganlığıyla baş etme biçimlerinden biri olarak okunabilir. Hastalık, ölüm, belirsizlik ve kayıp karşısında beden, dileklerin ve umutların kaydedildiği bir alana dönüşür. Deq’in koruyucu niteliğiyle ilişkilendirilen inançlar da insanın geleceğe anlam verme çabasının parçasıdır.
Ancak beden üzerindeki işaretler, yalnızca onları taşıyan kişiye ait anlamlar içermez; onları yorumlayan topluluğun belleğini de yansıtır. Bir motifin neyi temsil ettiği, hangi dönemde yapıldığı, kimler tarafından taşındığı ve kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığı, bireysel deneyimi ortak bir kültürel anlatıya dönüştürebilir. Yine de bu anlatının sabit bir yazarı, değişmez bir anlamı ve herkes için aynı olan bir okuru yoktur.
Foucault’nun beden ile iktidar arasındaki ilişkiye dair düşünceleri bu noktada önem kazanır. Beden, toplumsal normların ve iktidar ilişkilerinin iz bıraktığı bir alan olduğu kadar, insanların kendi anlam dünyalarını kurdukları bir yüzeydir. Deq kimi zaman toplumsal aidiyeti, kimi zaman korunma arzusunu, kimi zaman da kişinin hayatla kurduğu özel ilişkiyi ifade eder. Bununla birlikte aynı motif, farklı dönemlerde birbirine zıt anlamlar kazanabilir. Bir zamanlar güzellik veya aidiyet göstergesi sayılan işaret, daha sonra utanılması gereken bir unsur olarak değerlendirilebilir. İz değişmeden kalırken ona bakan göz değişir.
Burada temel bir soru ortaya çıkar: Bir bedenin üzerinde taşıdığı işaretin anlamını kim belirler? Onu taşıyan kişi mi, kuşaktan kuşağa aktaran toplum mu, yoksa sonradan ortaya çıkan dinî ve ahlaki yargılar mı? Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü beden, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin yanı sıra toplumun onun hakkında ürettiği anlamları da taşır. İnsan, kendi hikâyesiyle birlikte başkalarının kendisine biçtiği kimlikle de yaşamak zorunda kalabilir.
Kadınların dudaklarından çenelerine uzanan deq motiflerine ilişkin anlatılar, bu çok katmanlı anlam dünyasını daha da derinleştirir. Hazreti Fatma’ya atfedilen bir rivayette, izinsiz biçimde dudaklarından öpülerek tacize uğrayan bir kadının kendisini korumak ve yaşadığı olaya karşılık vermek amacıyla dudaklarına deq yaptığı anlatılır. Başka bir hikâyede ise tacize uğrayan soylu bir kadının kendisine inanılmayacağını düşünerek dudaklarına işaret koyduğu, diğer kadınların da dayanışma amacıyla aynı motifi taşıdığı söylenir.
Bu anlatıların tarihsel doğruluğu kesin olarak belgelenmiş değildir. Ancak kuşaktan kuşağa aktarılmaları, kültürel hafızanın işleyişi bakımından anlamlıdır. Çünkü hafıza yalnızca belgelenmiş olaylardan değil, toplumların kendilerini anlamlandırmak için ürettikleri hikâyelerden de oluşur. Bir anlatının tarihsel olarak doğrulanamaması, onun toplumsal işlevini bütünüyle ortadan kaldırmaz; yine de kültürel anlamıyla tarihsel gerçekliğini birbirinden ayırmak gerekir.
Bu hikâyelerde kadın bedeni, güzelliğin sergilendiği bir yüzey olmanın ötesinde, ihlalin, acının, itirazın ve dayanışmanın kaydedildiği bir alandır. Sözün duyulmadığı, tanıklığın kabul edilmediği veya adaletin sağlanamadığı koşullarda beden başka bir ifade biçimine dönüşebilir. Deq, bu anlatılarda görünmez kılınmış bir deneyimin işaret aracılığıyla dile getirilmesini sağlar.
Yine de deq’i yalnızca bir direniş simgesi olarak tanımlamak eksik kalır. Bu izler güzellik anlayışını, toplumsal aidiyeti, inancı ve gündelik yaşamın alışkanlıklarını da taşır. Gücü, tek bir anlama indirgenememesinden ve beden üzerinde birden fazla hikâyeyi barındırabilmesinden gelir.
Paul Ricoeur’ün anlatısal kimlik yaklaşımıyla düşünüldüğünde, insanın kimliği değişmez bir özden çok, yaşadıkları ve anlattıkları arasında kurduğu ilişkilerle şekillenir. İnsan kendisini anlatırken geçmişini seçer, bazı olayları öne çıkarır, bazılarını unutur veya yeniden yorumlar. Deq de bu ilişkinin bedensel bir ifadesi olarak düşünülebilir: İnsan bazen kendi hikâyesini anlatır, bazen kendisinden önce yaşamış olanların hikâyesini taşır. Üstelik taşıdığı her hikâyeyi bütünüyle bilmesi gerekmez. Beden, bireysel hayatla kolektif hafızanın kesiştiği bir alan olurken bilginin eksik ve değişken niteliğini de açığa çıkarır.
Temel’in anlatısındaki önemli meselelerden biri, deq geleneğinin giderek azalmasıdır. Çocukluk yıllarında karşılaştığı kadınlardan öğrendikleri, zamanla kendi uygulamalarına ve atölyesine dönüşür. Ancak aktarımın sürmesi, geleneğin kendiliğinden yaşayacağı anlamına gelmez. Bir kültürün devamlılığı, onu bilen insanların varlığı kadar, bildiklerini aktarabilecekleri toplumsal koşulların korunmasına da bağlıdır.
Deq’in ortaya çıkışına ve motiflerin tarihsel gelişimine ilişkin araştırmaların sınırlı olması, geleneğin kökenleri konusunda kesin hükümler vermeyi güçleştirir. Temel, kaynaklarını açıklarken Göbeklitepe’deki bazı motiflerle deq desenleri arasında kurulan benzerliklere dikkat çekiyor; biçimsel benzerlik, tek başına tarihsel sürekliliği kanıtlamaz. Bununla birlikte sözlü anlatılar, yaşayan uygulamalar ve yaşlı kadınların bedenlerinde kalan izler, araştırılması gereken önemli bir kültürel mirasa işaret eder (Melin Durmaz, Dövme değil, sadece deq yapıyorum, Bianet, 11 Temmuz 2022).
Benjamin’in hikâye anlatıcısının kayboluşuna ilişkin düşünceleri burada hatırlanabilir. Bir hikâye, onu anlatan kişiyle birlikte bütünüyle kaybolmasa bile aktarılma biçimini yitirebilir. Yaşlı bir kadının elindeki deq, onunla birlikte öğrenilmiş bir uygulamanın, belirli bir güzellik anlayışının ve bir yaşam dünyasının izidir. Kadın hayattan çekildiğinde motif fotoğraflarda kalabilir; ancak nasıl yapıldığı, hangi inançla taşındığı ve hangi hikâyeyle anlam kazandığı unutulabilir.
Kültürel kayıp, bu nedenle yalnızca bir pratiğin ortadan kalkması değil, ona anlam veren ilişkilerin de çözülmesidir. Motifin fiziksel olarak korunması, onu anlamlı kılan dünyanın da korunduğu anlamına gelmez. Bir işaret varlığını sürdürürken onu okuyabilecek dil, bilgi ve hafıza ortadan kalkabilir.
Burada unutmakla unutturulmak arasındaki ayrım önemlidir. Bir geleneğin kendiliğinden unutulmasıyla değersizleştirilmesi, yasaklanması veya utanılacak bir şey olarak gösterilmesi aynı süreç değildir. Deq’in bazı dönemlerde dinî ve ahlaki gerekçelerle reddedilmesi, geçmişle kurulan ilişkinin nasıl değişebildiğini gösterir. Bir zamanlar anlamlı ve değerli kabul edilen bir işaret, başka bir değerler sistemi içinde yanlış veya kabul edilemez sayılabilir. Böyle durumlarda izi silme isteği, yalnızca geçmişin okunabileceği yüzeyi değil, kişinin kendi bedeni ve geçmişiyle kurduğu ilişkiyi de etkileyebilir. Bu nedenle geleneğin kayboluşunu anlamak için motiflerin neden artık yapılmadığını olduğu kadar, insanların onlara neden mesafe koyduğunu da sorgulamak gerekir.
Temel’in annesinin kullandığı Star sözcüğü üzerinden geliştirdiği merak, kültürel hafızanın gündelik hayatta nasıl varlığını sürdürebildiğine dair başka bir kapı açar. İnsanlar kullandıkları kelimelerin, tekrarladıkları duaların veya taşıdıkları sembollerin tarihsel kökenlerini her zaman bilmezler. Buna rağmen geçmişin izleri dilin ve alışkanlıkların içinde yaşamaya devam edebilir.
Temel’in bu sözcükten hareketle Tanrıça İştar’a yönelmesi, geçmişle bugün arasında bir bağ kurma arzusunu yansıtır. Ancak bu tür etimolojik ve tarihsel bağlantıların ayrıca belgelenmesi gerekir. Ses benzerliği veya kişisel çağrışım, doğrudan bir köken ilişkisi kurmaya yetmez. Yine de gündelik hayatta karşılaşılan bir sözcüğün ardında daha eski bir dünyanın bulunabileceğini düşünmek önemlidir. Kültür bazen anlamı unutulmuş ama kullanımı sürmüş bir kelimede, bazen nedeni artık bilinmeyen bir davranışta, bazen de anlamı değişmiş bir sembolde yaşamayı sürdürür.
Deq’i bugün anlamak da yalnızca geçmişte ne anlama geldiğini öğrenmek değil, geçmişin bugünün değerleri içinde nasıl yeniden yorumlandığını sorgulamaktır. Bazen bir motifin tarihsel anlamına ulaşamayız. Bu durumda araştırmanın görevi, bilinmeyeni tahminlerle doldurmak değil, bilginin nerede sona erdiğini dürüstçe kabul etmektir. Hafızayı korumak, her soruya kesin bir cevap bulmaktan çok, cevaplanmamış soruların da geleceğe ulaşmasını sağlamaktır.
Yaşlı kadınların ellerine odaklanan fotoğraflar, bu düşünceleri somutlaştırır. Eller, insanın dünyayla ilişki kurduğu en temel araçlardandır: Dokunur, üretir, taşır, besler, sever, korur ve bırakır. Hayat boyunca çalışan eller, zamanın etkisini üzerinde en görünür biçimde taşıyan beden parçalarındandır. Fotoğraflarda kırışıklıklarla deq motiflerinin yan yana durması, yaşlılığı yalnızca bedensel bir gerileme olarak görmenin yetersizliğini ortaya koyar. Bu eller, yaşlanmanın ötesinde, yaşanmış bir hayatın izlerini taşır.
Emek, kayıp, bakım, üretim ve gündelik hayatın tekrarları bu ellerde birbirinden ayrılmaz. Deq motifleri de bu deneyimlerin arasına yerleşerek bedeni bir yaşam belgesine dönüştürür. Ancak ellerin değerini yalnızca üzerlerindeki motiflere bağlamak doğru değildir. Deq olmasa da eller bir hayatın izlerini taşır; hikâyeleri, dokundukları, ürettikleri, sevdikleri ve kaybettikleri dünyada saklıdır.
Nietzsche’nin amor fati düşüncesiyle bir ilişki kurulacaksa, bu ilişki yaşlılığı veya acıyı romantikleştirmekten çok, yaşanmış hayatın izlerini bütünüyle reddetmeden kabul edebilme imkânında aranmalıdır. Bu ellerin değeri, yalnızca geçmişi bedenlerinde muhafaza etmelerinden değil, o geçmişin içinden geçerek yaşamayı sürdürmüş olmalarından gelir.
Fotoğraf, bu karşılaşmaya başka bir boyut ekler. Bedendeki iz zaman içinde varlığını sürdürürken fotoğraf onu belirli bir anda kaydeder ve geleceğin bakışına bırakır. Ancak görüntü, geçmişi bütünüyle açıklamaz; yalnızca ona yeniden bakmamızı sağlayan bir imkân sunar. Bir kadının elini fotoğraflamak, onun hikâyesini korumaya yeter mi? Fotoğraf motifin biçimini kaydedebilir, fakat hangi koşullarda yapıldığını, kadının onunla nasıl bir ilişki kurduğunu ve bugün ona ne anlam verdiğini tek başına açıklayamaz. Görüntü, hafızanın yerine geçmez; hafızaya açılan bir kapıdır.
Üstelik bir bedeni belgelemek, onu araştırmanın nesnesine dönüştürme riskini taşır. Fotoğrafı çeken kişi, görüntüyü yorumlayan araştırmacı veya onu edebî bir imgeye dönüştüren yazar, kadının bedenini kendi anlatısının malzemesi olarak kullanabilir. Bu nedenle kültürel mirası koruma çabası, yalnızca neyin kaydedildiğiyle değil, kimin tarafından, hangi amaçla ve kimin rızasıyla kaydedildiğiyle de ilgilenmelidir. Bir kadının bedenindeki motif, onu fotoğraflayanın veya yorumlayanın mülkü değildir. Onu taşıyan kişinin sesi, iradesi ve kendi hikâyesini anlatma hakkı korunmalıdır.
Fatma Temel’in geleneksel malzemeleri ve motifleri koruma konusundaki ısrarı, bu sorulara verilen pratik bir yanıt olarak değerlendirilebilir. Dikiş iğnesiyle uygulanan, lamba isi ve anne sütü gibi geleneksel malzemelerle ilişkilendirilen deq, yalnızca teknik özellikleriyle değil, etrafında oluşmuş inançlar ve anlatılarla da anlam kazanır. Bu malzemelere iyileştirici veya bereket getirici özellikler atfedilmesi, geleneğin kültürel dünyasının bir parçasıdır; ancak bu inanışları tıbbi etkileri kanıtlanmış bilgilerle karıştırmamak gerekir.
Temel’in deq’i dövmeden ayırması da bu bütünlüğü koruma çabasının bir parçasıdır. Bir geleneğin adını değiştirmek, onu daha geniş bir çevreye anlatmayı kolaylaştırabilir; ancak aynı zamanda kendine özgü tarihsel bağlamını görünmez hâle getirebilir. Deq’i yalnızca bir beden süsleme biçimi olarak tanımlamak, onun çevresinde birikmiş toplumsal hafızayı, kadınların deneyimlerini ve kültürel aktarım biçimlerini gözden kaçırma riski taşır.
Bu nedenle deq’i yaşatmak, yalnızca motifleri yeniden uygulamak değildir. Onların anlamlarını araştırmak, farklı anlatıları kaydetmek, tarihsel belirsizlikleri kabul etmek ve geleneği taşıyan insanları kendi deneyimlerinin tanıkları olarak dinlemek gerekir. Bir motifin yeniden yapılması, geleneğin görsel varlığını sürdürebilir; ancak geçmişteki toplumsal işlevini ve anlam dünyasını tek başına geri getiremez. Kültürel aktarım, geçmişi aynen tekrarlamak değil, geçmişle bugün arasında anlamlı ve eleştirel bir ilişki kurmaktır.
Bir kültür, geçmişi hiç değişmeden koruduğu için değil, geçmişiyle kurduğu ilişkiyi sürdürebildiği için yaşar. Deq’in geleceği de yalnızca bedenlere yeniden işaretler çizilmesine değil, bu işaretlerin taşıdığı hikâyelerin anlaşılmasına bağlıdır. Bunun için fotoğrafların yanı sıra sözlü tarih kayıtlarına, kişisel anlatılara, saha araştırmalarına ve edebiyata ihtiyaç vardır. Her biri farklı türde bir bilgi taşır; hiçbiri tek başına bütün geçmişi açıklayamaz.
Deq’in felsefi anlamı, bedeni geçmişin değişmez bir deposu olarak görmekte değil, bedenin, hafızanın ve kimliğin birbirini sürekli dönüştürdüğünü fark etmekte yatar. İnsan yalnızca hatırladıklarından değil, kendisine aktarılan, zamanla unuttuğu, yeniden keşfettiği ve kimi zaman anlamını değiştirdiği şeylerden de oluşur. Ancak insanı yalnızca taşıdığı izlerle tanımlamak mümkün değildir. Bir motif, onu taşıyan kadının bütün hayatı değildir; yalnızca o hayatın belirli bir yönüne açılan kapıdır. Bir fotoğraf, bir kültürü tek başına kurtaramaz; ama unutulmakta olan bir hikâyenin yeniden sorulmasını sağlayabilir.
Belki de asıl mesele, bedenin üzerinde neyin kaldığından çok, o izleri okuyabilecek bir hafızanın kalıp kalmadığıdır. İzler, ancak anlamları ve onları taşıyan insanların hikâyeleriyle birlikte yaşadıklarında kültürel hafızanın parçası olabilir. Bu nedenle yaşlı kadınları yalnızca geçmişin taşıyıcıları olarak görmek yeterli değildir. Onlar kendi hayatlarını yaşamış, seçimler yapmış, acılar ve sevinçler deneyimlemiş insanlardır; bugün de söz sahibi olan özneler olarak dinlenmelidirler.
Deq, tam da bu noktada bir gelenekten daha fazlasına dönüşür: Bir halkın geçmişiyle kurduğu ilişkinin, kadınların bedensel hafızasının ve unutulmaya karşı gösterilen sessiz direncin ifadesine. Beden zamanla değişir, izler geçmişi bugüne taşır. Ancak hafızayı geleceğe ulaştıran, izin kendisi kadar onu anlamaya ve anlatmaya devam eden insanlardır.
İnsan bedeninde neyi saklar? Belki geçmişini, inancını, kayıplarını; belki de kendisinin bile bütünüyle tanımadığı bir dünyanın izlerini. Taşıdığı hiçbir işaret, insanın kim olduğunu tek başına söylemez. Bize yalnızca bir hikâyenin varlığını hatırlatır. O hikâyeyi anlamak için bedene bakmak kadar, bedeni taşıyan insanı dinlemek de gerekir. Çünkü geçmiş, yalnızca deride kalan bir iz değil, o izin etrafında anlatılmayı bekleyen hayattır.
