Devlet Bahçeli’nin “Terörsüz Türkiye” başlığı altında sıraladığı elli madde, siyaset felsefesi açısından klasik devlet teorisi, milliyetçilik, egemenlik, barış inşası ve toplumsal sözleşme kavramları çerçevesinde değerlendirilebilir. Ancak metnin asıl önemi, yalnızca içerdiği siyasal önerilerde değil, Türkiye’nin geleceğine ilişkin nasıl bir devlet, toplum ve yurttaşlık tasavvuru ortaya koyduğunda aranmalıdır.
Bahçeli’nin Abdullah Öcalan’a yönelik, “Tecridi kaldırılırsa gelsin TBMM’de DEM Parti grup toplantısında konuşsun” çağrısıyla başlayan siyasal tartışmanın, bugün yeniden güvenlik merkezli bir dile çekilmesi bu açıdan düşündürücüdür. Çünkü siyasal çözüm ihtimalini gündeme getiren bir söylemin, demokratik müzakere ve haklar alanında somut karşılıklar üretmeden güvenlik politikalarının sınırları içinde kalması, barışın hangi koşullarda ve kimin iradesiyle kurulacağı sorusunu beraberinde getiriyor.
Metin, güvenlik merkezli milliyetçi bir siyaset anlayışını hukuk, siyasal bütünleşme ve ekonomik kalkınma unsurlarıyla birleştirmeye çalışıyor. Bununla birlikte güvenliği siyasal düzenin temel koşulu olarak kabul ederken özgürlükleri, kültürel hakları ve demokratik temsili ne yazık ki aynı ölçüde merkeze almıyor. Dolayısıyla tartışılması gereken yalnızca silahların bırakılması değil, silahların sustuğu bir ülkede insanların hangi haklarla ve nasıl yaşayacağıdır.
Bu soruyu soyut bir siyasal tartışma olarak değil, kendi yaşadığım bir deneyim üzerinden de sormak istiyorum. Öcalan üzerine yazdığım Abdullah Öcalan: Amara’dan İmralı’ya adlı kitabım hakkında 2015 yılında toplatma kararı verildi. Benim bildiğim kadarıyla bu karar hâlâ sürüyor. Bazı kitaplar üzerindeki yasaklar kaldırılmışken benim kitabım hakkındaki kararın neden devam ettiğini sormak gerekiyor. Bu kararın bugün hangi hukuki gerekçeyle sürdürüldüğü ve neden yeniden değerlendirilmediği, siyaset ve medya gündeminde yeterince tartışılmıyor.
Bir kitabın yasaklanması yalnızca o kitabın okurla buluşmasının engellenmesi midir, yoksa yazarın düşünce, ifade özgürlüğüne, üretme hakkına ve ekonomik varlığına yönelik daha geniş bir müdahale midir?
Benim yaşadığım deneyim, meselenin bununla sınırlı olmadığını gösteriyor. Kitabım hakkındaki kararın ardından geçen on yılı aşkın sürede hiçbir yayınevi diğer kitaplarımı da yayımlamıyor. On yılı aşkın süredir yazdıklarıyla yaşayan, emeğini yazıya dönüştüren bir insanın uğradığı bu zararı kim, nasıl telafi edecektir? Yasaklanan yalnızca bir kitap mıdır, yoksa o kitabı yazan insanın mesleki varlığı, üretim imkânı ve yaşamı da mı cezalandırılmaktadır?
Bir ülkede barıştan söz ediyorsak düşüncenin üzerindeki yasakları, yayınlama özgürlüğünü ve yazarların ekonomik varlıklarını da konuşmak zorundayız. Çünkü ifade özgürlüğü, yalnızca insanın düşündüğünü söyleyebilmesi değil, düşüncesini yayımlayabilmesi ve başkalarına ulaştırabilmesidir.
Dahası özgürlük meselesi yalnızca düşüncenin ve sözün önündeki engellerle sınırlı değildir. Devletin gözetimi altındaki insanların yaşam hakkı ve sağlık hakkı da aynı ölçüde önemlidir. Hasta tutukluların durumu ve cezaevlerinde yaşanan ölümler de bu tartışmanın dışında bırakılamaz. Bir insanın özgürlüğünden yoksun bırakılması, onun yaşam hakkını, sağlık hizmetine erişimini ve insan onuruna uygun koşullarda yaşama hakkını ortadan kaldırmaz. Cezaevlerinde hastalık nedeniyle yaşanan ölümler ise yalnızca bireysel trajediler olarak görülemez; devletin gözetimi altındaki insanların yaşamını koruma yükümlülüğü bakımından da sorgulanmalıdır. Silahların susmasını barışın başlangıcı sayıyorsak, cezaevlerinde insanların hastalıkla, çaresizlikle ve ölümle baş başa bırakılmadığı bir düzeni de barışın koşulları arasında görmek zorundayız.
Egemenlik, devlet aklı ve güvenlik
Bahçeli’nin elli maddesinin önemli bir bölümü, Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenliğini, milli iradeyi, devletin bütünlüğünü temel referans olarak alıyor. Özellikle 1-5, 14-15, 30, 38-39 ve 50. maddelerde belirginleşen bu yaklaşım, Kürt meselesini öncelikle bir güvenlik, devlet meselesi olarak ele alıyor. Silahın siyaset aracı olmaktan çıkarılması temel koşul olarak sunulurken siyasal taleplerin demokratik siyaset, hukuk ve anayasal düzen içerisinde karşılanması gerektiği belirtiliyor.
Burada önemli bir eksiklik ortaya çıkıyor: Silah bırakanların siyasal hayata hangi koşullarda katılabileceği, seçme ve seçilme haklarını nasıl kullanabileceği ve demokratik siyasete hangi güvencelerle dönebileceği açık biçimde ortaya konulmuyor. Örneğin silahlı mücadeleden ayrılan bir kişinin, hukuki koşulları yerine getirdiğinde siyasal temsil hakkından yararlanmasının önünde hangi engeller bulunacaktır? Silahın bırakılması, siyasal hakların kullanılabilmesi için yeterli bir koşul mudur, yoksa bu haklar yine devletin siyasal değerlendirmesine mi bağlı kalacaktır?
Bunlar, metnin güvenlik anlayışındaki temel gerilimi görünür kılıyor. Thomas Hobbes’un Leviathan’ında ortaya koyduğu devlet anlayışı burada açıklayıcıdır. Hobbes açısından siyasal düzenin temel amacı, insanların birbirlerinin hayatını tehdit ettiği güvensizlik ortamını ortadan kaldırmak ve yaşamlarını korumaktır. İnsanlar güvenlik karşılığında doğal özgürlüklerinin bir bölümünü egemene devrederler. Ancak Hobbes’un teorisini bugünün hukuk devleti anlayışıyla özdeşleştirmek asla mümkün değildir. Demokrasinin temel sorunu, güvenliği sağlamak kadar iktidarın sınırlarını belirlemek ve bireyin haklarını korumaktır.
Carl Schmitt’in egemenlik teorisi de bu noktada bir anlam kazanır. Schmitt’in “Egemen, istisna hâline karar verendir” yaklaşımı, güvenlik gerekçesiyle olağan hukuki sınırların nasıl esnetilebildiğini anlamak bakımından önemlidir. Devletin tehdit karşısında son sözü söyleyen otorite olarak konumlandırılması, güvenlik politikalarının siyasal ve hukuki alan üzerindeki belirleyiciliğini artırır.
Ancak hukuk devletinde güvenlik, sınırsız iktidarın gerekçesi olamaz. Devletin egemenliği, yurttaşların temel haklarından bağımsız ve onların üzerinde sınırsız bir yetki anlamına gelmez. Tersine, modern anayasal düzenin meşruiyeti, iktidarın hukukla sınırlandırılmasına dayanır.
Derkenar: Asıl soru şudur, Devlet, güvenliği sağlarken yurttaşın özgürlüğünü ne ölçüde güvence altına almaktadır?
Milliyetçilik, ortak aidiyet ve eşit yurttaşlık
Bahçeli’nin metninde millet, tarih, kültür, devlet ve ortak gelecek tasavvuru içinde anlam kazanan bütünlük olarak tanımlanıyor. Özellikle 16-18, 46 ve 50’inci maddelerde görülen bu yaklaşım, farklılıkların ortak vatandaşlık ve kardeşlik hukuku içerisinde bütünleştirilmesini amaçlıyor.
Bu anlayış, Ziya Gökalp’in kültür ve millet tasavvuruyla ilişkilendirilebilir. Ernest Renan’ın milleti ortak bir geçmişin yanı sıra birlikte yaşama ve ortak gelecek iradesi üzerinden açıklayan yaklaşımıyla da belirli yakınlıklar taşır. Ancak Renan’ın millet anlayışında ortak iradenin sürekli yenilenmesi vardır. Birlikte yaşama kararı, yalnızca geçmişten devralınan tarihsel ve kültürel bağlarla değil, bugün yaşayan insanların özgür iradeleriyle de anlam kazanır.
Bahçeli’nin yaklaşımında ise tarihsel ve kültürel süreklilik baskındır. Ortak aidiyet vurgusu güçlü olmakla birlikte farklı kimliklerin bu ortaklığın içinde nasıl temsil edileceği belirsizdir.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Birlikte yaşamak ile farklılıkların ortadan kaldırılması aynı şey değildir. Demokratik bir toplumda ortak yurttaşlık, insanların dilsel, kültürel, etnik ve inançsal farklılıklarından vazgeçmelerini gerektirmez. Eşit yurttaşlık, herkesin aynılaşması değil, farklılıklarına rağmen eşit haklara sahip olmasıdır.
Bu nedenle ortak vatandaşlık söyleminin gerçek bir demokratik karşılık bulabilmesi için Kürtlerin, Türklerin ve diğer toplumsal kesimlerin kimliklerini özgürce ifade edebilmeleri gerek. Kürtçenin kamusal alandaki kullanımı, anadilde eğitim, kültürel haklar, yerel yönetimlerin demokratik yetkileri ve siyasal temsil gibi konuların tartışma dışında bırakılması, ortak aidiyet fikrinin sınırlarını daraltmaktadır.
Birlik, farklılıkların tanınmasıyla güçlenir; farklılıkların görünmez kılınmasıyla değil.
Silahların susması yeterli mi?
Metnin önemli bir bölümü geçmiş çözüm süreçlerinden farklılığı vurguluyor. Sekizinci maddede yeni bir çözüm sürecinden söz edilmediği belirtilirken ortak akıl, samimiyet, toplumsal mutabakat ve milli irade kavramları öne çıkarılıyor. Sürecin kronolojisi ve silah bırakma yönündeki gelişmeler de siyasal bir başarı çerçevesinde değerlendiriliyor.
Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken bir mesele de var: Barış yalnızca PKK’nin attığı adımlardan ibaret değildir. Barışın toplumsal öznesi, doğrudan doğruya o çatışmanın sonuçlarını yaşayan insanlardır.
Siyasal tokalaşma, diyalog ve müzakere girişimlerinin karşılığında silah bırakma ve örgütsel tasfiye beklentisi ortaya konulurken Kürtlerin demokratik taleplerinin, siyasal iradesinin ve eşit yurttaşlık beklentisinin nasıl karşılanacağı da tartışılmalıdır. Barışın tarafları yalnızca silahlı aktörler değildir; çatışmanın yükünü taşıyan toplumun kendisi de bu sürecin öznesidir.
Burada Johan Galtung’un negatif ve pozitif barış ayrımı burada açıklayıcı olacaktır. Negatif barış, doğrudan şiddetin sona ermesini ifade eder; Pozitif barış ise şiddeti üreten yapısal eşitsizliklerin, ayrımcılığın, yoksulluğun ve adaletsizliklerin ortadan kaldırılmasını gerektirir.
Bahçeli’nin metninde silahların susması ve güvenliğin sağlanması önceliklidir. Ekonomik kalkınma, toplumsal bütünleşme ve bölgesel gelişmişlik gibi pozitif barış unsurlarına da yer verilir. Ancak bu unsurların haklar ve toplumsal adaletle nasıl ilişkilendirileceği yeterince açıklanmamaktadır.
Kalıcı barış, yalnızca devlet kurumlarının yukarıdan aşağıya gerçekleştirdiği düzenlemelerle olmaz. Toplumun farklı kesimlerinin katılımını, karşılıklı güvenin yeniden inşasını, geçmişle yüzleşmeyi ve toplumsal ilişkilerin dönüşümünü gerektirir.
TBMM’nin sürece katılması, hukuki düzenlemelerin gündeme gelmesi elbette önemlidir. Ancak parlamenter katılım, toplumsal katılımın yerine geçmemelidir. Barışın meşruiyeti, yalnızca devlet kurumlarının kararlarından değil, toplumun özgür iradesinden ve sürece etkin katılımından da doğmalıdır.
Bu nedenle silahların susmasını barışın tamamlanması olarak değil, demokratikleşmenin ve toplumsal barışın başlangıcı olarak değerlendirmek gerekir.
İnsan hakları ve hukuk devleti
Metnin en önemli eksikliklerinden biri, insan haklarını ve temel özgürlükleri bağımsız bir siyasal hedef olarak yeterince ele almamasıdır. Hukukun üstünlüğü, anayasal düzen, Meclis’in rolü, müzakere vurgulansa da bu ilkelerin gündelik hayatta hangi hak güvencelerine dönüşeceği açık değildir.
Oysa hukuk devleti, yalnızca yurttaşların uyması gereken kuralların bulunduğu bir düzen değildir, olamaz da. Devletin de hukukla sınırlandığı, temel hakların siyasal iktidarın takdirine bırakılmadığı bir düzendir.
Düşünce ve ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, toplantı, gösteri, yürüyüşü hakkı, örgütlenme özgürlüğü, adil yargılanma, seçme ve seçilme hakkı, kültürel haklar ve sendikal özgürlükler demokratik bir toplumun vazgeçilmez unsurlarıdır.
Bu hakların kullanılması, kişinin siyasal görüşüne, etnik kimliğine ya da devletin güvenlik değerlendirmesine bağlı olamaz. Bir yurttaşın haklarını kullanabilmesi için öncelikle makbul bir siyasal kimlik edinmesi beklenemez.
Aynı şekilde cezaevlerindeki hasta mahpusların durumu, uzun tutukluluk süreleri, adil yargılanma güvenceleri ve ceza infaz koşulları da hukuk devleti tartışmasının dışında bırakılamaz. İnsan hakları, siyasal uzlaşmanın uygun görüldüğü zamanlarda hatırlanacak talepler değildir. Bunlar devletin her koşulda yerine getirmekle yükümlü olduğu temel sorumluluklardır.
Burada evrensel bir ilkeyi hatırlamak gerekiyor: İnsan hakları, çoğunluğun verdiği bir lütuf değil, insan olmanın getirdiği haklardır.
Dolayısıyla silahların bırakılmasıyla birlikte demokratik siyasetin önündeki hukuki ve fiilî engellerin kaldırılması, düşünce ve örgütlenme özgürlüğünün güvence altına alınması ve siyasal temsilin önünün açılması gerekir. Aksi takdirde “şiddet” sona erse bile demokratik taleplerin ifade edilemediği bir siyasal düzen varlığını sürdürebilir.
Sosyal devlet, emek ve toplumsal eşitsizlik
Bahçeli’nin elli maddesinde güvenlik harcamalarının azalması, yatırımların artması, üretim ve ticaretin gelişmesi, ekonomik refahın yükselmesi ve gelecek kuşaklara daha müreffeh bir ülke bırakılması gibi hedefler var. Silahların susmasıyla ortaya çıkacak ekonomik imkânların kalkınmaya yönlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
Ancak ekonomik büyüme ile toplumsal refah birbirinden farklı kavramlardır. Bir ülkenin üretim kapasitesinin artması, gelir dağılımının adil olduğu, işçilerin güvenceli çalıştığı ya da herkesin kamusal hizmetlere eşit eriştiği anlamına gelmez.
Sosyal yurttaşlık hakları, yalnızca medeni ve siyasal haklardan ibaret değildir; eğitim, sağlık, sosyal güvenlik ve asgari refah koşullarını da kapsar. Bu açıdan sosyal devlet, ekonomik kalkınmanın ardından kendiliğinden ortaya çıkacak bir sonuç değil, demokratik düzenin kurucu unsurlarından biridir.
Bahçeli’nin metninde sosyal refah, güvenliğin sağlanmasıyla ortaya çıkacak ekonomik imkânların değerlendirilmesi çerçevesinde ele alınıyor. Oysa sosyal adalet, güvenlik politikalarının bir yan ürünü olamaz.
İşçilerin sendikal örgütlenme hakkı, grev hakkı, çalışma koşulları, güvenceli istihdam, gelir dağılımı, yoksullukla mücadele ve bölgesel eşitsizlikler doğrudan siyasal tartışmanın konusu olmalıdır.
Barışın ekonomik karşılığı, yalnızca yatırım miktarının artmasıyla ölçülemez. Asıl mesele, ortaya çıkan refahın kimlere ulaştığı ve toplumsal eşitsizlikleri ne ölçüde azalttığıdır.
Bu nedenle sosyal devletin güçlendirilmesi, barışın tamamlayıcı unsuru değil, onun temel koşullarından biri olarak görülmelidir.
Milliyetçilik ve otoriterlik
Bahçeli’nin elli maddesini faşizm kavramı açısından değerlendirirken dikkatli olmak gerekir. Metindeki güçlü devlet, milli birlik, egemenliğin bölünmezliği ve tarihsel-kültürel süreklilik vurguları, otoriter milliyetçi siyaset anlayışlarıyla yakınlık taşımaktadır. Ancak milliyetçilik ve güçlü devlet anlayışı tek başına faşizm anlamına gelmez. Faşizm; çoğulculuğun tasfiyesi, lider kültü, siyasal şiddetin meşrulaştırılması, kurumların ortadan kaldırılması gibi unsurları içeren bir ideolojidir. Bahçeli’nin metninde ise TBMM’ye, mevcut anayasal düzene ve hukuki süreçlere yapılan vurgular vardır. Bu nedenle metni doğrudan faşist olarak nitelendirmek yerine, devlet merkezli, güvenlik öncelikli ve otoriter milliyetçi bir siyasal paradigma olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Bununla birlikte asıl soru şudur: Millî birlik ve devlet bütünlüğü adına bireysel haklar, kültürel farklılıklar ve demokratik talepler ne ölçüde sınırlandırılmaktadır? Çünkü bir siyasal düzenin demokratik niteliği, kullandığı kavramlardan çok, farklı düşüncelere ve kimliklere tanıdığı özgürlük alanıyla ölçülür. Bahçeli’nin elli maddesi silahların susmasını hedeflese de bu hedefin demokratik ve hukuki sonuçlarının nasıl hayata geçirileceği konusunda belirsizlikler taşımaktadır.
Kürt meselesinin yalnızca silahlı örgütün tasfiyesi üzerinden ele alınması, dil, kimlik, kültür, siyasal temsil ve eşit yurttaşlık taleplerini geri plana itmektedir. Benzer biçimde sosyal refahın güvenliğin sağlanmasından sonra ortaya çıkacak ekonomik kazanımlara bağlanması, sosyal devletin bağımsız bir demokratik sorumluluk olduğu gerçeğini gölgelemektedir.
Bir ülkede insanlar düşüncelerinden dolayı cezalandırılmıyor, dillerinden ve kimliklerinden dolayı ayrımcılığa uğramıyor, siyasal taleplerini ifade ettikleri için tehdit altında yaşamıyorsa demokratik bir toplumsal düzenin koşulları oluşmaya başlar.
Barış, devletin topluma sunduğu bir güvenlik vaadinden ibaret değildir. Toplumun bütün kesimlerinin haklarının tanındığı, farklılıklarının güvence altına alındığı ve hiçbir yurttaşın diğerinden daha az hakka sahip olmadığı bir siyasal düzenin kurulmasıdır. Sonuçta mesele, devletin ne kadar güçlü olduğu değil, insanın devlet karşısında ne kadar özgür olduğudur. Çünkü özgürlükleri sürekli erteleyen bir siyaset güvenliği sağlayabilir; ancak adil bir toplum ve kalıcı bir barış yaratamaz.
Derkenar: Bir siyasetçiyi değerlendirirken yalnızca söylediklerine değil, kendi siyasal geçmişinin ve temsil ettiği geleneğin sınırlarını ne ölçüde zorlayabildiğine de bakmak gerekir. Bahçeli’yle aynı siyasal düşünce dünyasına ait değilim, istesem de olamam; fakat bu farklılık, onun attığı adımın tarihsel, siyasal anlamını teslim etmeme engel değildir. Bahçeli’nin Öcalan’a yönelik çağrısı, Türk siyasetinde kapatılmış iki alan arasında bir geçit açma girişimiydi. Bu hamlenin önemi, yalnızca kimin kime el uzattığında değil, yıllarca birbirini dışlayan siyasal dillerin aynı masada konuşabilme ihtimalini gündeme getirmesindeydi. Siyaset bazen en beklenmedik ağızlardan çıkan bir sözle kendi alışkanlıklarını sarsar; dün imkânsız görüneni tartışılabilir hâle getirir. Bahçeli’nin çıkışını bu bakımdan önemsiyorum. Çünkü barış ihtimali, çoğu zaman önce düşüncenin sınırında belirir; insanın ve siyasetin alıştığı kesinlikler orada çatlamaya başlar. Ancak bir ihtimali dile getirmek, onun gereğini yerine getirmek değildir. Uzatılan elin havada kalmaması, açılan kapının bir geçide dönüşmesi gerekir. Bunun yolu da yalnızca silahların susmasından değil, özgürlüklerin, hakların ve eşit yurttaşlığın güvence altına alınmasından geçer.
Bir de not: Terörsüz Türkiye, ifadesi beni ve belki de bir çok kimseyi incitiyor. Bir ülkenin geleceğini tanımlarken onu neyin olmadığı üzerinden değil, nasıl bir toplumsal ve siyasal düzene ulaşmak istediği üzerinden konuşmak gerekir. “Terörsüz” ifadesi, güvenliği merkeze alırken Kürt meselesinin tarihsel, kültürel, siyasal boyutlarını gölgede bırakıyor. Oysa ihtiyaç duyulan Kürtlerin dillerini, kimliklerini ve düşüncelerini özgürce yaşayabildiği, eşit haklara sahip olduğu bir ülkedir.




