Diyarbakır’ın Eğil ilçesine bağlı Şawêlyan Mahallesi’nde, Dicle Nehri’nin Mahmişark Vadisi yamaçlarında bulunan Şawêlyan Kilisesi, bakımsızlık ve kaçak kazılar nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Kilise, çevresindeki eski yerleşim kalıntılarıyla birlikte bölgenin tarihsel geçmişine ilişkin önemli izler taşıyor.
Mimari özellikleri, yapım tekniği ve beşik tonozlu yapısı nedeniyle 14 ile 16’ncı yüzyıllara tarihlenen kilisenin Bizans dönemine ait olduğu belirtiliyor. Yapının bulunduğu alan, çevresindeki tarihi yerleşim izleriyle birlikte Mahmişark Vadisi’nin kültürel mirasının önemli parçalarından biri olarak değerlendiriliyor.
Koruma ve turizm gündemine alınmıştı
Şawêlyan Kilisesi ve çevresi, 2024-2025 yıllarında valilik koordinasyonunda yürütülen haritalama ve rota çalışmalarıyla koruma ve turizm gündemine alındı.
Ancak bu çalışmaların ardından yapının korunması ve güçlendirilmesine yönelik kapsamlı bir restorasyon süreci başlatılmadı. Metruk durumda bulunan kilisenin bazı bölümlerinde yıkılmalar görülürken, yapı dış etkenlere karşı savunmasız durumda.
Kaçak kazılar tarihi dokuya zarar veriyor
Kilisenin karşı karşıya olduğu tehditlerden biri de kaçak kazılar. Define aramak amacıyla yapının çevresinde gerçekleştirilen kontrolsüz kazılar, hem kilisenin kendisine hem de çevresindeki arkeolojik dokuya zarar veriyor.
Kazılar sırasında yapının temellerinin bulunduğu alanların yanı sıra geçmişe ilişkin bilgi taşıyan toprak tabakaları da tahrip ediliyor. Kilise çevresinde kaçak kazı yapıldığına ilişkin izler bulunuyor.
Uzmanlara göre bu tür müdahaleler yalnızca yapının fiziksel bütünlüğünü tehdit etmiyor; aynı zamanda alanın tarihine ilişkin bilimsel araştırmalar açısından önemli olan arkeolojik verilerin de geri dönüşsüz biçimde kaybolmasına neden oluyor.
Piknik alanına dönüşen vadide kirlilik
Dicle Nehri’ne açılan Mahmişark Vadisi, doğal yapısı nedeniyle bölge halkının da ziyaret ettiği alanlardan biri. Özellikle piknik amacıyla gelen ziyaretçilerin bıraktığı çöpler ise kilisenin ve eski yerleşim kalıntılarının bulunduğu çevrede kirliliğe neden oluyor.
Kontrolsüz ziyaretler ve alanın yeterince korunmaması, tarihi yapının çevresindeki tahribatı artırıyor.
Restorasyon bekliyor
Şawêlyan Kilisesi, geçmişte yapılan çalışmalarla kayıt altına alınmış olmasına rağmen bugün metruk ve kısmen yıkılmış durumda. Kaçak kazılar, bakımsızlık ve çevresel tahribatın devam etmesi, yapının korunması için acil müdahale ihtiyacını ortaya koyuyor.
Koruma ve turizm gündemine alınan kilise için restorasyon ve alan yönetimine yönelik kapsamlı bir çalışma yapılması, hem yapının geleceğe aktarılması hem de çevresindeki tarihi dokunun korunması açısından önem taşıyor. (MA)
