NATO’nun Ankara Zirvesi, yalnızca yayımlanan sonuç bildirgesiyle değil, gerçekleştiği siyasal atmosferle de dikkat çekti. Hukukun sınırlarını zorlayan gözaltı ve tutuklamaların gölgesinde, fiilî bir olağanüstü hâl görüntüsü veren başkent, aynı zamanda devletin ihtişamını sergilemeyi amaçlayan gösterişli karşılama törenlerine ev sahipliği yaptı. Güvenlik, hukuksuzluk ve gösterişin aynı karede buluştuğu bu tablo, Türkiye’nin mevcut siyasal rejiminin çelişkilerini görünür kıldı.
Ancak zirvenin siyasal atmosferi kadar önemli olan, ortaya koyduğu stratejik çerçevedir. Çünkü Ankara Bildirgesi yalnızca NATO’nun önümüzdeki yıllardaki güvenlik anlayışını değil, Türkiye’nin dış politika hedeflerini ve iç siyasal tercihlerini de dolaylı biçimde etkileyecek yeni bir dönemin işaretlerini vermektedir.
NATO yeniden kendisini tanımlıyor
Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra NATO uzun yıllar boyunca kimlik krizi/arayışı yaşayan bir ittifak görünümündeydi. Balkanlar, Afganistan ve terörle mücadele operasyonları ittifakı daha çok kriz yöneten bir güvenlik örgütüne dönüştürmüştü. Ankara Bildirgesi ise bu dönemin kapandığını gösteriyor.
NATO yeniden büyük güç rekabeti ekseninde konumlanıyor. Rusya uzun vadeli temel tehdit olarak tanımlanırken, caydırıcılık yeniden ittifakın merkezine yerleşiyor. Böylece devletler arası güç mücadelesi NATO’nun temel referans noktası hâline geliyor.
Bununla birlikte bildirgenin en dikkat çekici yönü, güvenlik anlayışını yalnızca askerî kapasiteyle sınırlamamasıdır. Savunma sanayii, yapay zekâ, yarı iletken teknolojileri, veri merkezleri, siber güvenlik, uzay sistemleri ve kritik altyapılar artık ittifakın stratejik öncelikleri arasında yer alıyor. NATO giderek yalnızca orduları değil, savunma sanayilerini, teknolojik altyapıları ve üretim kapasitesini de bütünleştiren bir güvenlik-ekonomi ekosistemine dönüşüyor.
Diğer önemli değişim ise yük paylaşımında yaşanıyor. ABD teknolojik liderliğini sürdürürken Avrupa daha fazla savunma sorumluluğu üstlenmeye hazırlanıyor. Türkiye, Polonya ve Romanya gibi ülkelerin ise doğu kanadının askerî omurgasını oluşturması bekleniyor. Bu yeni iş bölümü, NATO’nun önümüzdeki yıllardaki stratejik mimarisini belirleyecek temel dönüşümlerden biri olmaya adaydır.
Sonuç olarak Ankara Bildirgesi, NATO üyesi ülkelerin yalnızca mevcut krizlere ve risk okumalarına cevap veren bir belge değil; uzun süreli jeopolitik rekabet dönemine hazırlanmış yeni bir güvenlik doktrinidir.
Türkiye beklentilerini ne ölçüde karşılayabildi?
Son yıllarda Ankara’nın temel dış politika hedeflerinden biri, yalnızca NATO’nun önemli üyelerinden biri olmak değil; değişen uluslararası sistemde bölgesel ve küresel ölçekte vazgeçilmez bir aktör olarak kabul görmekti. Özellikle Donald Trump’ın Türkiye’ye yönelik olumlu açıklamaları bu beklentiyi daha da güçlendirdi.
Ancak zirvenin ortaya çıkardığı tablo daha sınırlı bir başarıya işaret ediyor.
Türkiye’nin stratejik önemi bir kez daha teyit edildi. Karadeniz’den Ortadoğu’ya uzanan geniş coğrafyada Türkiye’nin vazgeçilmez konumu yeniden vurgulandı. Buna karşılık Ankara’nın beklediği ölçüde yeni ve belirleyici bir siyasal rol tanımlanmadı. Türkiye, ittifakın önemli üyelerinden biri olarak kabul edildi; fakat NATO’nun yeni yönünü belirleyen merkezi aktörlerden biri hâline gelmedi.
Buna rağmen zirve Türkiye açısından tamamen başarısız olarak da değerlendirilemez. Son yıllarda yıpranan Batı ilişkilerinin yeniden onarılması, Türkiye’nin stratejik ekseninin hâlâ transatlantik ittifak içinde olduğunun gösterilmesi ve öngörülebilir bir ortak olduğu mesajının verilmesi bakımından Ankara belirli ölçüde istediği sonucu elde etti.
Fakat tam da burada daha önemli bir soru ortaya çıkıyor: Türkiye, artan jeopolitik önemini hangi iç siyasal düzen üzerine inşa edecektir?
Asıl mesele dışarıda değil içeride
Yeni çözüm ya da barış süreci yeniden konuşulmaya başladığından bu yana iktidar, sürecin gerektirdiği siyasal ve hukuki adımları atmak yerine uluslararası gelişmelerin olgunlaşmasını tercih etti. Önce Suriye’deki gelişmeler, ardından İran-İsrail gerilimi, daha sonra NATO Zirvesi içeride atılması gereken demokratik adımların ertelenmesinin gerekçeleri hâline geldi.
Bu yaklaşımın temel varsayımı: Önce Türkiye’nin bölgesel ve küresel rolü güçlenecek, iç barış buradaki güç tahkiminin gereklerine göre daha sonra ele alınacaktı.
Oysa Ankara Zirvesi’nin ortaya koyduğu yeni uluslararası tablo biraz farklı bir duruma işaret ediyor;.
Silahlanan ve güvenlik algısını güncel parametrelerle de genişleten uluslararası dünyada, Türkiye’nin jeopolitik ağırlığı gerçekten artıyor. Ancak bu ağırlığın kalıcı stratejik güce dönüşebilmesi, yalnızca dış politikadaki hamlelere değil, içeride kurulacak siyasal düzene de bağlı.
Türkiye bugün aynı anda Karadeniz, Kafkasya, Suriye, Irak, Doğu Akdeniz ve İran eksenindeki krizlerle çevrili bir coğrafyada bulunuyor. Böylesine karmaşık bir jeopolitik ortamda içeride uzun süreli toplumsal gerilimleri sürdürmek Türkiye açısından yalnızca demokratik bir sorun değildir. Aynı zamanda devlet kapasitesini sınırlayan ciddi bir stratejik maliyet demektir.
Bu nedenle şimdiye kadar barış sürecini bölgesel ve küresel güçlenmenin aracı olarak değerlendiren iktidar için yeni güvenlik ortamı iç barışın değerini hesapladığından çok daha fazla arttırıyor.
İç barış artık stratejik bir zorunluluktur
Çağdaş güvenlik literatürü güvenliği artık yalnızca askerî kapasiteyle açıklamıyor. Hukukun üstünlüğü, kurumsal istikrar, demokratik meşruiyet ve toplumsal uzlaşma, devletlerin kriz yönetme kapasitesini artıran temel unsurlar arasında değerlendiriliyor.
Bir ülkenin dış politikada etkin olabilmesi, yalnızca güçlü ordulara veya gelişmiş savunma sanayisine sahip olmasına bağlı değildir. Aynı zamanda içeride toplumsal rızayı üretebilmesine, hukuk güvenliğini sağlayabilmesine ve siyasal istikrarı demokratik yöntemlerle sürdürebilmesine bağlıdır.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye’nin yeniden başlattığı barış süreci, yalnızca Kürt meselesinin çözümüne ilişkin bir demokratikleşme girişimi değildir. Aynı zamanda Türkiye’nin yeni uluslararası sistemde üstlenmek istediği bölgesel ve küresel rolün en önemli stratejik dayanaklarından biridir.
Ertelenen ya da başarısızlığa uğrayan bir barış süreci yalnızca içeride demokratikleşmeyi zayıflatmayacaktır. Aynı zamanda Türkiye’nin büyük güç rekabetinin yaşandığı bu yeni uluslararası ortamda hareket alanını daraltacak, aynı anda birçok bölgesel krizle mücadele etme kapasitesini de sınırlandıracaktır.
Başka bir ifadeyle, jeopolitik ağırlık yalnızca dışarıda kazanılmaz; içeride üretilir.
Sonuç
Ankara Zirvesi’nin Türkiye açısından en önemli sonucu askerî değil, siyasal niteliktedir.
NATO yeni dönemde güvenliği yeniden tanımlıyor. Türkiye’nin önündeki temel soru ise güvenliği nasıl tanımlayacağıdır. Güvenlik yalnızca daha fazla silah, daha güçlü ordular ve daha yüksek caydırıcılık kapasitesi anlamına mı gelecektir? Yoksa hukukun üstünlüğü, demokratik kurumlar ve toplumsal barış da ulusal güvenliğin ayrılmaz unsurları olarak mı görülecektir?
Türkiye uzun zamandır bölgesel ve küresel ölçekte daha etkili bir aktör olmayı hedefliyor. Ancak bu hedefe ulaşmanın yolu, iç barışı uluslararası konjonktür olgunlaşıncaya kadar ertelemek değildir. Tam tersine, değişen uluslararası sistem artık barış sürecini ertelemeyi değil, başarıyla tamamlamayı stratejik bir zorunluluk hâline getirmektedir.
Türkiye’nin önümüzdeki yıllardaki gerçek gücü, NATO içinde kaçıncı sırada yer aldığıyla değil; içeride ne ölçüde demokratik, hukuki ve barışçı bir siyasal düzen kurabildiğiyle belirlenecektir.
