ABD ile İran arasında varılan geçici anlaşmaya ilişkin belirsizlikler sürerken, deniz taşımacılığı ve enerji ihracatının tamamen normale dönmesinin haftalar alabileceği yönünde uyarılar yapılıyor. Buna karşın ABD Başkanı Donald Trump, salı günü yaptığı açıklamada anlaşma metninin yakında kamuoyuna duyurulacağını söyledi.
Reuters’ın haberine göre geçici anlaşma, nisan ayında ilan edilen kırılgan ateşkesi 60 gün daha uzatacak ve ABD ile İsrail’in şubat ayında İran’a yönelik saldırılarının ardından İran tarafından fiilen kapatılan Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını sağlayacak.
ABD Başkanı Donald Trump, anlaşma metninde Tahran’ın nükleer silaha sahip olmayacağının açık biçimde yer aldığını belirterek, kapsamlı anlaşmanın birkaç gün içinde düzenlenecek resmi bir törenle kamuoyuna açıklanacağını ifade etti.
Fransa’da düzenlenen G7 Zirvesi kapsamında konuşan Trump, bazı Cumhuriyetçi milletvekillerinin talebi doğrultusunda İran anlaşmasının Kongre incelemesine sunulması fikrine destek verdiğini de söyledi.
Müzakerelerin bir sonraki aşamasında İran’ın nükleer programının geleceği gibi daha zorlu başlıkların ele alınması bekleniyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, çerçeve anlaşmanın resmi olarak imzalanmasının ardından yeni tur görüşmelerin cuma günü İsviçre’de başlayacağını açıkladı.
Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu tarafından savaş gerekçeleri arasında gösterilen İran’ın bölgedeki silahlı gruplara verdiği desteğin sona erdirilmesi ve füze programının sınırlandırılması başlıklarının ise mevcut müzakere gündeminde yer almadığı belirtildi.
Trump, İran ile yürütülecek müzakerelerin yeni aşamasına ilişkin gazetecilere yaptığı açıklamada, “İran bunu tamamlamak istiyor. İşlerine geri dönmeleri gerekiyor ve ilişkiler artık normalleşti. Bu nedenle sürecin oldukça hızlı ilerleyeceğini düşünüyorum” dedi. Trump daha önce anlaşmayı İran açısından “nükleer silaha giden yolda bir duvar” olarak tanımlamıştı.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ile İran’ın baş müzakerecisi Muhammed Bakır Kalibaf’ın cuma günü düzenlenecek resmi imza törenine katılması bekleniyor.
Anlaşma haberlerinin ardından petrol fiyatlarında sert düşüş yaşandı. Salı günü petrol fiyatları yüzde 2’nin üzerinde gerileyerek son üç ayın en düşük seviyelerine inerken, bir gün önce de yaklaşık yüzde 5 düşüş kaydedilmişti. Buna rağmen sektör temsilcileri, Orta Doğu’daki petrol ve doğal gaz üretiminin tamamen toparlanmasının aylar sürebileceği uyarısında bulunuyor.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, pazartesi günü sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada geçici anlaşmanın çatışmaların sona erdirilmesi yönünde “önemli bir adım” olduğunu ifade etti. Ancak kalıcı ateşkesi sağlayacak nihai anlaşmanın henüz şekillenmediğini belirtti.
JD Vance ise CNN’e yaptığı açıklamada imzalanan mutabakatın “oldukça genel bir belge” niteliğinde olduğunu söyledi. ABD’li yetkililer, anlaşmanın ayrıntılarının önümüzdeki iki gün içinde açıklanacağını bildirdi.
Her iki tarafın da çoğunluğu İran ve Lübnan’da olmak üzere en az 7 bin kişinin hayatını kaybettiği ve küresel enerji piyasalarını sarsan savaşın ardından ciddi iç baskılarla karşı karşıya olduğu belirtiliyor.
Söz konusu anlaşmanın, Donald Trump’ı kendi partisi içinden gelebilecek eleştirilerle karşı karşıya bırakabileceği değerlendirilirken, İran yönetiminin de savaş sonrası ekonomik baskıları hafifletememesi durumunda yeniden protestolarla karşılaşma riski bulunduğu ifade ediliyor.
ABD’li ve İranlı yetkililer, anlaşmanın yaptırımların kaldırılması ve dondurulmuş yabancı varlıkların serbest bırakılması yoluyla İran’a önemli ekonomik faydalar sağlayabileceğini belirtiyor. Ayrıca, savaş sırasında İran saldırılarından etkilenen ve ABD askeri üslerine ev sahipliği yapan Körfez ülkeleri tarafından finanse edilecek 300 milyar dolarlık bir yeniden yapılanma fonunun oluşturulmasının da gündemde olduğu kaydediliyor.
İsimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuşan ABD’li yetkililer, İran’ın bu ekonomik kazanımları elde edebilmesi için hiçbir zaman nükleer silah geliştirmeyeceğine dair ABD’nin taleplerini karşılaması ve Lübnan’daki Hizbullah gibi silahlı yapılara verdiği desteği sonlandırması gerektiğini ifade etti.
Nükleer silah geliştirme niyetinde olduklarını reddeden İranlı yetkililer ise savaş nedeniyle kesintiye uğrayan uranyum zenginleştirme programına ilişkin diplomatik görüşmelere yeniden başlamayı kabul ederek sınırlı düzeyde taviz verdiklerini belirtiyor.
Taraflar, normal şartlarda dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın cuma gününden itibaren yeniden açık olacağını ifade ediyor.
İran devlet televizyonu salı günü deniz ablukasının kaldırılmasına yönelik operasyonların başladığını duyururken, gemilerin İran Devrim Muhafızları ile koordinasyon içinde hareket etmeye devam etmesi gerektiğini vurguladı.
Trump daha önce tankerlerin boğazdan çıkmaya başladığını açıklamıştı. Reuters da ABD’nin, Körfez enerji ihracatının sürmesini sağlamak amacıyla İran limanlarına uyguladığı abluka sırasında çok sayıda gizli gemiden gemiye petrol transferini denetlediğini bildirmişti.
Bir ABD’li yetkili, İsrail’in Hizbullah’ın savaşa dahil olmasının ardından mart ayında işgal ettiği Lübnan’dan çekilmesinin anlaşmanın şartları arasında bulunmadığını söyledi.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise İsrail saldırılarının derhal sona ermesi gerektiğini ifade etti.
