Kadir Doğruer’in bu karikatürü, ilk bakışta basit bir görsel oyun gibi görünür: Eski tarz, zarif bir duvar saati ve kadranda tekrar eden alışılmadık bir sayı. Ancak karikatürün gerçek gücü tam da bu sadeliğin içinde saklıdır. Doğruer, tek bir nesne üzerinden yalnızca zamanı değil; insanın zamanla kurduğu karmaşık ilişkiyi, bekleyişi, tekrarları ve değişememe hâlini görünür kılar.
Karikatür sanatının en etkili özelliklerinden biri, uzun açıklamalar gerektiren düşünceleri tek bir imgeye yoğunlaştırabilmesidir. Doğruer’in saat imgesi de böyle bir yoğunlaşmanın örneğidir. Burada saat artık zamanı ölçen sıradan bir araç değildir; kendi anlamını kaybetmiş, fakat dış görünüşünü koruyan bir varoluş nesnesine dönüşmüştür.
Saatin zarif çerçevesi, eski dönemleri hatırlatan süslemeleri ve nostaljik görünümü ilk anda güven veren bir estetik oluşturur. Fakat bu huzur kısa sürer. Çünkü kadrana bakıldığında olağan dışı bir durum fark edilir: Saatin klasik rakamlarının yerinde yalnızca “60” vardır. On iki konumun tamamı aynı sayıyla doldurulmuştur. Akrep ve yelkovan ise tam olarak 12:00 hizasında birleşmiştir.
İşte karikatürün asıl kırılma noktası burada ortaya çıkar. Karşımızdaki şey artık zamanı gösteren bir saat değildir; zaman fikrinin bozulmuş bir görüntüsüdür.
Normalde saat hareketi, değişimi ve ilerlemeyi temsil eder. Fakat Doğruer’in çizdiği saatte hareket ile anlam birbirinden ayrılmıştır. Mekanizma varlığını sürdürür gibidir, fakat zaman ilerlememektedir. Saat vardır, fakat gelecek yoktur. Hareket vardır, fakat dönüşüm yoktur.
Bu küçük görsel müdahale, karikatürün bütün düşünsel yükünü taşır. Çizer, alışılmış bir nesneyi küçük bir kırılmayla yabancılaştırır, izleyiciyi saate değil, zamanın kendisine bakmaya zorlar.
Bu nedenle karikatür klasik anlamda yalnızca güldüren / düşündüren bir eser değildir. Mizah burada kahkahadan çok bir fark etme biçimine dönüşür. İzleyici önce tuhaflığı görür, ardından bu tuhaflığın altında duran daha büyük soruyla karşılaşır: Eğer zaman ilerlemiyorsa, insan gerçekten yaşıyor mudur; yoksa yalnızca aynı anın içinde tekrar mı etmektedir?
Bu saat, psikolojik açıdan bakıldığında takılı kalmış bir bilincin portresidir. Travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve kronik kaygı durumlarında insanın zaman deneyimi değişebilir. Dışarıdan bakıldığında kişi hayatını sürdürür; çalışır, konuşur, günlük sorumluluklarını yerine getirir. Fakat iç dünyasında belirli bir an donmuş olabilir. Aynı korku, aynı kayıp, aynı pişmanlık veya aynı çaresizlik tekrar tekrar yaşanır. İnsan takvimde ilerlerken ruhunda geçmişte kalabilir.
Karikatürdeki “60”lar tam olarak bu psikolojik döngünün sembolüdür. Her dakika aynı dakikadır. Her dönüş aynı noktaya çıkar. Zaman hareket ediyor gibi görünür, fakat hiçbir deneyim yeni bir anlama dönüşmez.
Freud’un bilinçdışına ilişkin yaklaşımı burada güçlü bir yankı bulur. Çözülmemiş çatışmalar yalnızca geçmişte kalmaz; bilinçdışı tarafından yeniden sahneye konabilir. İnsan farkına varmadığı yaralarını tekrar tekrar üretir. Bu nedenle bazı insanlar yıllarca değişmeyen ilişkilerde, anlamsız rutinlerde veya eski acıların içinde kalabilir.
Sorun yalnızca geçmişin yaşanmış olması değildir. Asıl sorun, geçmişin hâlâ şimdiki zamanda yaşamasıdır.
Karikatürdeki saat tam olarak bunu gösterir: Geçmiş geçmemiştir; sadece aynı biçimde yeniden başlamaktadır.
Karikatürdeki saat, felsefi açıdan bakıldığında Henri Bergson’un zaman anlayışıyla güçlü bir karşıtlık oluşturur. Bergson’a göre saatlerin ölçtüğü zaman ile insanın gerçekten yaşadığı zaman aynı şey değildir.
Mekanik saat zamanı parçalara böler: Saniyeler, dakikalar, saatler… Bu zaman niceliksel, ölçülebilir ve dışsaldır. Fakat insanın iç dünyasında deneyimlediği zaman böyle değildir. Bir dakika bazen sonsuz gibi gelebilir, yıllar ise tek bir anı içinde yeniden yaşanabilir. Çünkü insan zamanı yalnızca ölçmez; onu hisseder, hatırlar ve anlamlandırır.
Bergson’un “yaşanmış süre” kavramıyla bakıldığında, Doğruer’in saati gerçek zamanın yokluğunu gösterir. Bu saat yalnızca dakikaları sayar; fakat hiçbir deneyim yaratmaz. İçinde hafıza yoktur, dönüşüm yoktur, oluş yoktur. Karikatürün trajedisi tam da burada ortaya çıkar: İnsan zamanı ölçmek için bir saat icat etmiş, sonra kendi varoluşunu o mekanik düzenin içine hapsetmiştir. Saat ilerliyor gibi görünür, fakat hayat ilerlememektedir.
Nietzsche’nin ebedi dönüş düşüncesi, bu saatin görüntüsünde ürpertici bir biçimde somutlaşır. Nietzsche’nin sorduğu temel soru şudur: Eğer hayatındaki her anı, her acıyı, her mutluluğu ve her seçimi sonsuza kadar tekrar yaşamak zorunda olsaydın, yine de bu hayata “evet” diyebilir miydin?
Karikatürdeki saat bu soruyu görsel bir biçime dönüştürür. Akrep ve yelkovan 12:00’da donmuş, bütün rakamların yerini ise aynı sayı almıştır: “60”. Aynı dakika, aynı nokta, aynı tekrar.
Bu görüntü, ebedi dönüşün olumlayıcı yönünden çok karanlık ihtimalini gösterir: Dönüşüm yaratmayan, yalnızca tekrar eden bir varoluş. Saat bize şunu sorar: “Bu anın sonsuza kadar süreceğini bilerek yine de ona evet diyebilir misin?”
İnsan çoğu zaman bu sorunun cevabından kaçmak ister. Çünkü gerçek kabul, yalnızca geçmişle değil, kendi yaşam biçimiyle yüzleşmeyi gerektirir.
Heidegger açısından insan, yalnızca zamanda bulunan bir varlık değildir; zaman aracılığıyla kendisini kuran bir varlıktır. İnsan geçmişinden gelir, şu anda yaşar ve geleceğe doğru yönelir. Anlam, büyük ölçüde henüz gerçekleşmemiş ihtimaller sayesinde ortaya çıkar. İnsan kendisini geleceğe açabildiği ölçüde özgürleşir. Fakat bu saatte gelecek yoktur. Dasein, yani insan varoluşu, ileriye doğru açılan hareketini kaybetmiştir. Aynı noktada dönüp durmaktadır. Gelecek ihtimali ortadan kalktığında zaman artık bir imkân alanı olmaktan çıkar; yalnızca tüketilen bir döngüye dönüşür.
Bu nedenle saat, Heideggerci anlamda otantik olmayan varoluşun güçlü bir sembolü olarak okunabilir. İnsan kendi seçimiyle yaşamaktan uzaklaşır; alışkanlıkların, toplumsal rollerin ve gündelik tekrarların içinde kaybolur. Zaman artık yaşanan bir akış değildir. Sadece tükenen bir kaynaktır.
Camus’nün absürd düşüncesi de bu kadranda belirir. İnsan anlam arayan bir varlıktır. Fakat dünya her zaman ona açık ve hazır bir anlam sunmaz. Absürd, insanın anlam ihtiyacı ile dünyanın sessizliği arasındaki çatışmadan doğar. Bu saatin en güçlü tarafı da budur: Hiçliği estetikle gizler.
Saat çirkin değildir. Tam tersine, zarif, eski ve değerlidir. İnsan ona bakınca ilk olarak bozulmuş bir mekanizma değil, güzel bir nesne görür. Tam da bu yüzden tehlikelidir. Çünkü insan bazen kendi hapishanesini de güzelleştirir. Anlamsız bir ilişkiyi “alışkanlık”, tükenmiş bir hayatı “güven”, bastırılmış bir acıyı “geçmiş” olarak adlandırabilir. Sonra bütün bunları güzel bir çerçeve içine yerleştirir ve yıllarca onunla yaşamaya devam eder. Karikatürün sert mesajı şudur: Bazen insan acısından değil, acısını kabul edilebilir hâle getirmesinden dolayı orada kalır.
Kierkegaard bu saatte umutsuzluğun estetik biçimini görebilirdi. İnsan hazların, alışkanlıkların ve tekrarların içinde kendisinden uzaklaşabilir. Ancak sonunda kendi varoluşuyla yüzleşmek zorunda kalır. Varoluşsal sıçrama tam burada başlar: Aynı döngünün içinde kalmayı kabul etmek veya kendi zamanını yeniden kurmak.
Deleuze ise tekrar kavramına farklı bir açıdan yaklaşır. Ona göre her tekrar aynı değildir. Bazı tekrarlar fark üretir; yeni ihtimaller doğurur. Bir sanat eseri, bir düşünce veya bir deneyim tekrarlandığında her defasında yeni bir anlam kazanabilir. Fakat bu saatteki tekrar kısırdır. Hiçbir şey üretmez. Aynı an kendisini çoğaltır ama hiçbir dönüşüm meydana gelmez.Bu nedenle saat, oluşun ve yaratıcılığın durduğu ruhsal bir alanı temsil eder.
Karikatürde tekrar tekrar kullanılan “60” sayısı, yalnızca teknik bir saat göstergesi değildir; sembolik açıdan da çağrışımlar taşır. Numerolojik yorumlarda 60 sayısı, 6 ve 0 sembollerinin birleşimi olarak ele alınır. 6 sayısı; düzen, sorumluluk, bağlılık, koruma ve maddi dünyaylailişkilendirilir. Ancak gölge yönünde aşırı kontrol, geçmişe tutunma ve değişime direnme anlamları da bulunur. 0 sayısı ise sonsuzluk, boşluk, potansiyel ve döngüsellik ile ilişkilendirilir. Bu açıdan “60”, tamamlanmış gibi görünen fakat kapanmamış bir döngünün sembolü olarak okunabilir. Saatteki on iki adet “60” ise bu anlamı daha da güçlendirir. 12 sayısı birçok kültürde tamamlanmış düzeni temsil eder: Yılın 12 ayı, saatin 12 bölümü ve astrolojinin 12 burcu gibi. Normal saat: 1 2 3… 12 yeniden başlangıç; karikatürde ise: 60 60 60… 60… Döngü vardır, fakat ilerleme yoktur. Tekrar var, fakat dönüşüm yoktur.
Astrolojik sembolizm açısından 60 derece, yani sekstil açı, iki farklı enerjinin uyumlu birleşmesini ve potansiyelin açığa çıkmasını ifade eder. Ancak karikatürde bu anlam tersine çevrilmiştir. Potansiyel vardır, fakat gerçekleşme yoktur. Enerji vardır, fakat akış durmuş durumdadır. Bu nedenle “60”, kullanılmamış bir ihtimalin sembolüne dönüşür. İnsan değişebilir; fakat aynı noktada dönüp durmaktadır. Saatin gösterdiği şey zamanın kendisi değil, zamanın bozulmuş hâlidir.
Karikatürdeki saat, Doğu düşüncesi açısından da güçlü bir anlam kazanır. Çünkü birçok Doğu öğretisi insanın temel sıkıntılarından birini, aynı zihinsel ve duygusal döngülerin içinde tekrar tekrar kalmak olarak görür. Budizm’deki anicca yani geçicilik öğretisi, bütün deneyimlerin sürekli değişim içinde olduğunu hatırlatır. Hiçbir duygu, hiçbir acı, hiçbir kimlik kalıcı değildir. Fakat insan zihni çoğu zaman geçici olanı kalıcılaştırmaya çalışır. Bir kaybı, bir korkuyu veya bir geçmiş deneyimi bırakmayarak onu kendi içinde sonsuzlaştırır.
Bu açıdan karikatürdeki saat, zihnin geçiciliğe karşı direnişinin sembolü olarak okunabilir. Zaman akmaktadır, fakat bilinç onu durdurmaya çalışmaktadır.
Hindu düşüncesindeki samsara kavramı da bu görüntüyle güçlü bir paralellik kurar. Samsara, varoluşun sürekli tekrar eden döngüsünü ifade eder. İnsan aynı arzuların, korkuların ve bağlanmaların içinde dönüp durabilir. Karikatürdeki “60”lar da böyle bir döngüyü temsil eder: Hareket vardır, fakat özgürleşme yoktur.
Taoist düşüncede ise çözüm saati zorla kırmak değildir. Tao’nun Wu Wei anlayışı, yaşamın doğal akışına direnmeden onunla uyum içinde olmayı ifade eder. İnsan bazen zamanı kontrol etmeye çalıştıkça onun dışında kalır. Gerçek dönüşüm, akışı zorlamak değil, yeniden akışa katılabilmektir.
Bu açıdan bakıldığında karikatür yalnızca zamanın durmasını değil, insanın kendi içindeki akışı kaybetmesini anlatır.
Edebiyat, zamanın insan üzerindeki etkisini felsefeden daha sezgisel biçimde yakalar. Büyük edebiyat eserlerinin önemli bir bölümü, insanın zamanla ilişkisini; hatırlama, bekleme, tekrar etme ve değişme sorunları üzerinden ele alır. Bu nedenle Doğruer’in saati, yalnızca bir görsel metafor değil; edebiyat tarihindeki büyük zaman imgeleriyle konuşan bir semboldür.
Proust’un Kayıp Zamanın İzinde adlı eseri, zamanın yalnızca saatlerle ölçülen mekanik bir süreç olmadığını gösterir. Proust için geçmiş, geride kalmış ve yok olmuş bir alan değildir. Doğru bir çağrışımla yeniden ortaya çıkabilir ve bugünün içine sızabilir. Ünlü madlen keki sahnesinde küçük bir tat, bütün bir geçmiş dünyayı yeniden canlandırır. Ancak Proust’un zamanı, bu saatin zamanı değildir. Çünkü Proust’ta tekrar dönüşüm yaratır. Hatırlanan geçmiş, yeni bir anlam kazanır. İnsan geçmişe geri döner ama orada hapsolmaz; aksine geçmişi anlayarak kendisini dönüştürür. Karikatürdeki “60”ların trajedisi ise tam tersidir.Burada hatırlama yoktur. Yalnızca tekrar vardır. Proust kayıp zamanı yeniden bulmaya çalışırken, bu saat kaybedilmiş bir ana sonsuza kadar mahkûm kalmıştır.
Kafka’nın dünyasında insan çoğu zaman görünmez mekanizmaların içinde sıkışır. Bürokrasi, suçluluk ve anlamsızlık duygusu, bireyi hareket ediyor gibi görünen fakat hiçbir yere götürmeyen sistemlerin içine hapseder. Dava romanındaki Josef K., bu saatin insan biçimindeki karşılığı gibidir. Sürekli hareket eder, cevap arar, mücadele eder; fakat içinde bulunduğu düzenin sınırlarını aşamaz. Tıpkı saatin akrebi ve yelkovanı gibi: Hareket vardır, fakat ilerleme yoktur. Kafka’nın insanı, zamanın içinde değil; anlaşılmaz bir düzenin içinde sıkışmıştır.
Virginia Woolf’un romanlarında zaman, dış dünyanın ölçülerinden koparak bilincin derinliklerine taşınır. Mrs Dalloway gibi eserlerde birkaç saatlik dış zaman, karakterlerin zihninde yıllarca süren hatıralarla iç içe geçer. Woolf için gerçek zaman, saatlerin gösterdiği zaman değildir; insanın yaşadığı, hissettiği ve hatırladığı zamandır. Bu nedenle Doğruer’in saati Woolfçu zaman anlayışının karanlık karşıtıdır. Çünkü Woolf’ta bilinç akarken, bu saatte bilinç donmuştur. Geçmiş ve gelecek birbirine açılmaz; tek bir noktaya sıkışır.
Beckett’in Godot’yu Beklerken adlı eserindeki Vladimir ve Estragon, bu saatin insan biçimindeki karşılığı gibidir. Beklerler, konuşurlar, tekrar ederler. Fakat bekleyiş hiçbir sonuca ulaşmaz. Zaman ilerliyor gibi görünür, ancak varoluşsal anlamda hiçbir şey değişmez. Beckett’in absürd tiyatrosundaki bu sonsuz bekleyiş, karikatürdeki “60”ların edebi akrabasıdır. İnsan bazen hareket ederken bile bekleyebilir. Bazen yaşarken bile aynı yerde kalabilir.
Borges ise bu saatin metafizik korkusunu daha da derinleştirir. Borges’in edebiyatında zaman düz bir çizgi değildir. Çatallanan, kendini tekrar eden, sonsuz labirentlere dönüşen bir yapıdır. İnsan yalnızca zamanın içinde ilerleyen bir varlık değil; zamanın oluşturduğu büyük bir bilmecenin içinde yaşayan bir bilinçtir. Yolları Çatallanan Bahçe’de farklı ihtimallerin ve farklı zamanların bir arada var olabileceği fikrini işler. Fakat karikatürdeki saat bunun karanlık karşıtıdır. Orada zaman çoğalmaz. Dal budak salmaz. Yeni ihtimaller üretmez. Bütün yollar tek bir noktada kapanır: 12:00 ve “60”.
Borges’in labirentleri sonsuz olasılıklar yaratırken, bu saatin labirenti yalnızca tekrar üretir.Bu nedenle “60” yalnızca tekrarın değil, kapalı bir sonsuzluğun sembolüdür.
Borges’in kahramanları sonsuzluğun sırrını çözmeye çalışırken, bu saatin mahkûmu sonsuzluğun içinde çözülmeye başlar.
Doğruer’in karikatüründeki saat, aslında yalnızca zamanı anlatmaz. O, insanın zamanla kurduğu kırılgan ilişkiyi görünür hâle getirir. Saatin trajedisi şudur: Güzeldir, fakat durmuş gibidir; düzenlidir, fakat anlamsızdır; çalışıyor gibidir, fakat ilerlememektedir.
Tam da bu nedenle tehlikelidir. Çünkü insan bazen kendi sıkışmışlığını da estetik bir biçime dönüştürebilir: Kendi acısını, alışkanlıklarını ve korkularını güzel bir çerçeveye yerleştirip onunla yaşamaya devam edebilir. Fakat kurtuluş saatin kadranını kırmak değildir.
Çünkü kırılan yalnızca bir nesne olur. Asıl dönüşüm, o saate bakıp şunu söyleyebilmektir:“Bu benim zamanım değil.”
Çünkü insan bazen gerçekten durmuş değildir. Sadece kendisini durduğu yere bağlamıştır.Bu karikatürün en güçlü tarafı da burada ortaya çıkar. O, bize yalnızca zamanı değil; zamanın içinde kaybolmuş kendimizi gösterir. “Ben hâlâ buradayım. Aynı saatte. Aynı 60’ta. Ve hiçbir şey değişmiyor.”
Fakat değişimin başlangıcı, saatin yeniden çalışmasını beklemek değildir. Değişim, saatin neden durduğunu fark ettiğimiz anda başlar. Karikatür hem bir teşhis hem de bir davettir.Takılı kalmayı estetize etmek yerine onu görmek, anlamak ve aşmak için bir çağrıdır. Çünkü gerçek yaşam, mekanik olarak dönen “60”ların içinde değil; insanın yeniden anlam, hareket ve özgürlük yaratabildiği o akışın içinde gerçekleşir.
