NATO Ankara Zirvesi öncesi Türkiye’ye resmi ziyaret gerçekleştiren ABD Başkanı Donald Trump, Beştepe’de Cumhurbaşkanı Erdoğan ile gazetecilere verdiği demeçte, Cumhurbaşkanı ile görüşmelerde F-35 konusunu ele alacaklarını belirtti. Trump CAATSA yaptırımlarını kaldıracaklarını belirterek “Zamanı geldi, dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz” dedi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise F35 konusunda “F35 konusu bizim için yeni bir konu değil. Bunu ABD ile daha önce de görüştük ve biz 5 uçağın da sözünü aldık. Şimdi yapacağız görüşmede de F35’le ilgili kendilerinden aldığımız sözü geleceğe yönelik olumlu şekilde test ettiğimizi biliyorum. Sayın Trump her zaman sözünün arkasındadır. İnşallah F35 konusunda zirveden hayırlı bir karar çıkacaktır” dedi.
Peki Ankara’ya neden CAATSA yaptırımları uygulanıyor? Türkiye neden F-35 programından çıkarıldı?
CAATSA nedir?
CAATSA, “Amerika’nın Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası”nın İngilizce adının kısaltması olarak kullanılıyor.
ABD Kongresi tarafından 2017 yılında kabul edilen yasa kapsamında Rusya, İran ve Kuzey Kore’ye yönelik yaptırımlar öngörülüyor. Düzenleme aynı zamanda ABD başkanının bu ülkelere yönelik yaptırımları tek taraflı kaldırma yetkisini sınırlandırarak Kongre denetimini güçlendiriyor.
Yasa, Rusya’nın 2014 yılında Kırım Yarımadası’nı ilhak etmesi ve Ukrayna’nın doğusundaki ayrılıkçı gruplara verdiği destek sonrasında uygulanan yaptırımları da yasal güvence altına aldı. CAATSA’nın kabul edildiği dönemde, Rusya’nın 2016 ABD başkanlık seçimlerine müdahale ettiği yönündeki tartışmalar da Washington gündeminde önemli yer tutuyordu.
Türkiye neden yaptırıma tabi tutuldu?
ABD, Türkiye’nin 2019 yılında Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almasının ardından CAATSA’nın 231’inci maddesini gerekçe göstererek Aralık 2020’de yaptırımları yürürlüğe koydu.
Söz konusu madde, Rusya’nın savunma ve istihbarat sektörüyle önemli düzeyde ticari ilişki kuran kişi ve kurumlara yaptırım uygulanmasını öngörüyor.
Yaptırımlar kapsamında Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) yaptırım listesine alındı. Böylece SSB’nin ABD’den savunma ekipmanı ve teknoloji ihracat lisansı almasının önü kapatıldı. Ayrıca uluslararası finans kuruluşlarından kredi kullanmasına yönelik kısıtlamalar getirildi.
Dönemin SSB Başkanı İsmail Demir ile üst düzey yöneticiler Mustafa Alper Deniz, Serhat Gençoğlu ve Faruk Yiğit de yaptırım listesine eklendi. Bu kapsamda söz konusu isimlere ABD’ye giriş yasağı uygulanırken, ABD’deki mal varlıkları ve dolar üzerinden finansal işlemleri de kısıtlandı. ABD kurumlarının yaptırım uygulanan kişi ve kuruluşlarla sözleşme yapması da engellendi.
Türkiye F-35 programından çıkarıldı
S-400 alımı sonrasında Türkiye, ortak üreticileri arasında yer aldığı F-35 savaş uçağı programından çıkarıldı. Bu gelişme, Ankara ile Washington arasında savunma alanındaki en önemli anlaşmazlıklardan biri haline geldi.
Türkiye, hava kuvvetlerinin modernizasyonu amacıyla 2021 yılında 40 adet F-16 savaş uçağı ile 79 modernizasyon kiti satın almak için başvuruda bulundu. Uzun süre Kongre’de bekleyen satış, Türkiye’nin 2024 yılında İsveç’in Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) üyeliğine onay vermesinin ardından kabul edildi.
ABD yönetimi, Türkiye’ye 40 adet F-16 savaş uçağı ile 79 modernizasyon kitinin satışına onay verdi.
Haziran ayının son haftasında ise Trump yönetimi, Türkiye’ye yaklaşık 700 milyon dolar değerinde F-110 savaş uçağı motoru satma niyetini Kongre’ye bildirdi. Kongre’nin 15 gün içinde itiraz etmemesi halinde satışın resmileşmesi bekleniyor.
ABD basınında iddialar gündeme gelmişti
ABD basınında da Donald Trump’ın, Ankara’da düzenlenecek NATO Zirvesi kapsamında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı “çok mutlu edecek” bir hediye getireceği yönünde haberler yer almıştı.
The New York Times’a konuşan ABD yönetiminden dört üst düzey yetkili, ulusal güvenlik yetkililerinin haftalardır perde arkasında yürüttüğü çalışmaların ardından politikada yapılması planlanan değişikliği anlattı. Yetkililer, Trump’ın Kongre ve yasal sınırlamaları nasıl aşacağı konusunda ayrıntılarda farklı değerlendirmeler yapsa da, Başkan’ın en azından F-35 savaş uçaklarının Türkiye’ye verilmesi yönündeki niyetini açıklamasının beklendiğini ifade etti. Ancak bunun ne zaman gerçekleşeceği henüz belirsiz.
Yetkililer, kendi ekibi açısından dahi öngörülemez bir lider olan Trump’ın son anda fikrini değiştirebileceği uyarısında bulundu.
Trump’ın ilk başkanlık döneminde, 2019 yılında Türkiye’nin Rusya’dan gelişmiş S-400 hava savunma sistemleri satın almasının ardından Ankara, F-35 programından çıkarılmıştı. Washington, o dönemde Türkiye’nin S-400 sistemlerini yeni teslim edilecek F-35’lere karşı kullanarak test edebileceği ve bu sayede Rusya’nın savaş uçağının görünmezlik (stealth) teknolojisi ile füze savunma kabiliyetlerine ilişkin kritik bilgiler edinebileceği endişesini taşıyordu.
Ancak Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Trump’ın en çok takdir ettiği güçlü liderler arasında yer alıyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance de kısa süre önce Trump’ın, Erdoğan’ın uzun süredir talep ettiği F-35’lerin Türkiye’ye verilmesi için bir çözüm bulunması talimatını yönetim yetkililerine verdiğini açıklamıştı.
Bunun için ise yönetimin, 2020 yılında Kongre tarafından kabul edilen ve Türkiye’nin Rus yapımı S-400 sistemlerine artık sahip olmadığı yönünde yönetimin resmi kanaat bildirmemesi halinde F-35 satışını yasaklayan düzenlemeyi aşması gerekiyor.
S-400’ler üçüncü bir tarafa devredilebilir
Görüşmelerde doğrudan yer alan bir yetkiliye göre, bu hedefe ulaşılabilmesi için Türkiye’nin büyük bölümü hâlâ sevkiyat konteynerlerinde bulunan S-400 sistemlerinin üçüncü bir tarafa devredilmesi gündeme gelebilir.
İkinci bir yetkili ise bu mekanizmanın henüz netleşmediğini söyledi. Dört yıl önce S-400’lerin, Rus saldırılarına karşı kullanılmak üzere Ukrayna’ya devredilmesi seçeneği tartışılmış ancak bu girişim sonuçsuz kalmıştı. Bugün ise ne Trump’ın ne de Erdoğan’ın bu gelişmiş Rus sistemlerini Ukrayna’ya vermeye sıcak bakmasının muhtemel olmadığı değerlendiriliyor. Alternatif olarak, sistemlerin kritik parçalarının sökülerek kullanılamaz hale getirilmesi seçeneği de konuşuluyor.
Türkiye, yıllardır F-35 programına yeniden dahil edilmek için yoğun diplomatik girişimlerde bulunuyor. Ancak Ankara, bugüne kadar Rusya’dan satın aldığı hava savunma sistemlerinden vazgeçmeye yanaşmadı. Bu durum, Türkiye’nin hem NATO üyesi olması hem de NATO’nun Moskova ile olası bir çatışmasında kullanılmak üzere ABD’ye ait taktik nükleer silahların bulunduğu bir üsse ev sahipliği yapması nedeniyle Washington açısından ayrı bir önem taşıyor.
Ancak kongre Türkiye’ye F-35 satışına izin vermeyebilir. Trump mevcut Kongre’nin ya da bir sonraki Kongre’nin bu adıma onay vermeme ihtimaliyle karşı karşıya bulunuyor. Özellikle Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Idaho Senatörü Jim Risch’in de aralarında bulunduğu bazı Cumhuriyetçiler, F-35 satışına yönelik en sert şüpheciler arasında yer alıyor.
Kongrede direnç olacaktır
Öte yandan ABD Senatosu’nda Başkan Donald Trump’a en yakın isimlerden olan Cumhuriyetçi Güney Carolina Senatörü Lindsey Graham, ABD liderinin Türkiye’nin F-35 savaş uçağı programına dönmesine yeşil ışık yakmasının Kongre’de dirençle karşılaşabileceğini belirtti.
Oksijen’e konuşan Graham Kongre’de bazı sorunlar yaşanacak ve direnç olacaktır” dedi. Graham, İsrail ve Yunanistan’ın Türkiye’nin F-35 programına dönüşüne karşı mesajlar vermesinin de Kongre üzerinde etkili olabileceğine işaret etti.
Graham ayrıca satışın gerçekleşmesi için Rus yapımı hava savunma sistemleri S-400’lerle ilgili sorunların aşılmasının önemli olduğuna vurgu yaptı ve bunun aşılmamasının da Kongre’de rahatsızlık yaratacağını belirtti. Türkiye 2017’de iki batarya Rus hava savunma sistemi S-400 aldığı için Trump yönetimi tarafından 2019 yılında F-35 programından çıkarılmıştı.
Daha önce sık sık Kongre’de gündeme gelen Türkiye yanlısı adımlara karşı çıkan Graham, Türkiye’nin F-35 programına dönmesine açık olduğunu söyledi.
NATO zirvesinden sonra Ankara-Washington hattında savunma konusunda yakınlaşmanın devam etmesini umduğunu belirten Graham, “Türkiye NATO’da olduğu için mutluyum. Çok konuda katkı sağlıyolar ve gurur duymaları gereken, çok iyi bir orduya sahipler” dedi.
Fox News’tan F-35 ve F-16 iddiası: ‘Başkan Trump değerlendiriyor’
