Pakistan heyetinin Tahran’a ulaşmasının ardından, ABD’nin İran ile ikinci tur ateşkes görüşmelerini değerlendirdiği haberleri geliyor. 8 Nisan’da (ABD saatiyle 7 Nisan) ilan edilen iki haftalık ateşkes sürüyor ancak Pakistan’ın geçen hafta sonu ev sahipliği yaptığı ve 20 saatten uzun süren ABD-İran görüşmelerinden somut bir sonuç çıkmamıştı.
Bu sonuçsuz görüşmelerin hemen ardından ABD Başkanı Donald Trump, İran’a karşı yeni stratejisini açıkladı ve uluslararası petrol ticaretinin merkezindeki stratejik Hürmüz Boğazı’nı ablukaya alacaklarını belirtti. Peki, anlaşmaya varılma konusundaki ilk başarısızlığı ve yeni görüşme ihtimallerini nasıl değerlendirmeliyiz? İran ve ABD kontrollü bir tırmanışa doğru mu gidiyor, yoksa daha geniş çaplı kaçınılmaz bir savaşa mı sürükleniyor?
Bundan sonra yaşanabilecek senaryoları BBC, dört olası durumu şöyle derledi:
1. Kırılgan bir ateşkesle ‘taktiksel duraklama’
Haftalar süren çatışmanın ardından ABD-İran ateşkesi, krizi kontrol altına almaya yönelik bir irade sinyali olarak görülüyor. Ancak bu ateşkese önemli belirsizlikler eşlik ediyor. Washington merkezli düşünce kuruluşu Foundation for Defense of Democracies’den Behnam Ben Taleblu, “Çatışma başladıktan sonra, bir anlaşmaya varılabilme olasılığı sıfıra yakındı” diyor.
İran yetkilileri sürekli olarak “ateşkes ihlalinden” bahsederken, ABD ve İsrail ateşkes yükümlülüklerini çok daha sınırlı yorumladı. Bu farklı anlatılar güvensizliği derinleştiriyor ve ateşkesin kalıcılığına dair soru işaretleri oluşturuyor. Müzakere masasına dönüş çabaları sonuç vermezse, bu ateşkes, taraflara durup toparlanma ve pozisyonlarını değerlendirme fırsatı sunan bir araç olmaktan öteye gidemeyecek.
Bu senaryo, taraflardan birinin mevcut durumdan kazanç sağlamadığı ve baskıyı artırması gerektiği sonucuna varması halinde daha olası hale geliyor. Örneğin, ABD kritik altyapı tesislerini hedef almayı değerlendirebilir, bu da İran’ı daha güçlü bir misillemeye kışkırtabilir.
2. ‘Gölge savaş’
Bir diğer senaryo, “kontrollü tırmanış” olarak tanımlanan bir çatışma türüne dönüşebilir. Bu durumda, taraflar topyekun bir savaşa girmeden birbirlerini etkilemek için askeri eylemleri sürdürür. Altyapı tesislerinin, askeri hedeflerin ve ikmal hatlarının vurulması gibi eylemler bu tür bir çatışmada yaşanabilir.
Bu ihtimalde, “vekil aktörlerin” rolü de önemli hale geliyor. Ateşkesin şartları, taraflarca farklı yorumlandığı için bazı uzmanlar bu durumu “taktiksel bir duraklama” olarak değerlendiriyor. İran destekli grupların artan eylemleri, çatışmanın coğrafi boyutunu genişletebilir. Ancak bu senaryo, yanlış hesaplamalarla çatışmanın kontrol edilemez bir boyuta ulaşma riskini de beraberinde getiriyor.
3. Sessiz diplomasi sürebilir
Pakistan’daki ilk görüşmeler başarısız olmuş olsa da diplomasi kapılarının tamamen kapandığı sonucuna varmak mümkün değil. Pakistan, iki tarafa da mesaj taşıyarak, Tahran ve Washington’u anlaşmaya ikna etmek için çabalarını sürdürüyor. Geleneksel arabulucular -Katar, Umman, Suudi Arabistan ve Mısır- da bu süreçte daha aktif roller alabilirler.
Ancak gerçek bir ilerleme, taraflar arasındaki temel farkların azaltılmasıyla mümkün olacaktır. ABD’nin 15 maddelik teklifi ve İran’ın 10 maddelik önerisi, her iki tarafın da uzlaşma zemini bulmak yerine kendi çerçevelerini dayatmayı önceliklendirdiğini gösteriyor.
4. Uzun süreli deniz ablukası
ABD Başkanı Trump, Amerikan donanmasının Hürmüz Boğazı’ndan gemi geçişini engelleyerek İran’a deniz ablukası uygulayacağını açıkladı. Bu strateji, İran’ı petrol gelirlerinden mahrum bırakmayı ve ABD’nin en büyük rakibi olan Çin’i hedef almayı amaçlıyor.
Ancak uzmanlar, bu adımın ABD’ye ciddi maliyetler doğurabileceğine dikkat çekiyor. Ayrıca, donanmanın İran’a yakın bir bölgede uzun süre konuşlanmasını gerektirecek, bu da maddi yük oluşturacaktır. Böyle bir politikanın sürdürülmesi, küresel petrol ve enerji fiyatlarındaki artışı tetikleyebilir.
Sonuç: Yapısal istikrarsızlık
Tüm bu senaryolar, bölgenin savaş ve barış arasındaki sınırın daha bulanık olduğu yeni bir aşamaya girdiğini gösteriyor. Pakistan görüşmelerinin başarısızlığı, ne diplomasinin sonunu ne de daha geniş çaplı bir savaşın kesin olarak başladığını işaret ediyor. Mevcut ortamda taktiksel kararlar ve sahadaki en ufak gelişmeler, krizin gidişatını orantısız şekilde etkileyebiliyor. Bu durum, bölgedeki durumu “yapısal istikrarsızlık” olarak adlandırmaya itiyor; yani sonuçların öngörülemediği bir durumu ifade ediyor.
Bu koşullar altında en isabetli tanım, İran ve ABD’nin savaş ve müzakerelerin eş zamanlı ilerlediği bir evreye girmiş olmasıdır. İki taraf da askeri araçlara başvururken diplomatik kanalları da kısmen açık tutmaya devam ediyor.
