10 Şubat 1999’da düzenlenen Magazin Gazetecileri Derneği (MGD) Ödül Töreni’nde, Kürt sanatçı Ahmet Kaya yeni albümünde Kürtçe bir şarkıya yer vereceğini ve bu şarkıya bir klip çekeceğini açıkladı.
Bu açıklamanın ardından Türkiye medyasında başlayan linç kampanyası, sanatçıının hayatının dönüm noktası oldu.
Ahmet Kaya, törende yaptığı konuşmada anadilinde şarkı söyleme kararını şu sözlerle duyurmuştu:
“Şu anda hazırladığım ve önümüzdeki günlerde yayınlayacağım albümde bir Kürtçe şarkı söyleyeceğim ve bu şarkıya bir klip çekeceğim. Aramızda bu klibi yayınlayacak yürekli televizyoncular olduğunu biliyorum, yayımlamazlarsa Türkiye halkıyla nasıl hesaplaşacaklarını bilmiyorum.”
Bu sözlerin ardından sanatçının bulunduğu sahne “karartıldı”. Salondaki bazı sanatçı ve gazetecilerin sözlü başlayan, fiziksel saldırı boyutuna ulaşan tepkisiyle karşılaşan Kaya, gecenin ardından gazete manşetlerinde ve köşe yazılarında hedef haline getirildi.
Kaya’nın anadilinde şarkı söyleme kararını açıklamasıyla başlayan tepkiler, kısa sürede gazete manşetlerine taşındı.
Sanatçı, yalnızca Kürtçe şarkı söyleme kararından dolayı değil, gerçekliği tartışmalı çeşitli haberler ve köşe yazıları üzerinden de hedef gösterildi.
Hürriyet’in manşetleriyle başlayan linç kampanyası
MGD Ödül Töreni’nden iki gün sonra Hürriyet gazetesi, “Şarkıcı değil, bölücü” manşetiyle çıktı.
Gazete, 14 Şubat 1999 tarihli sayısında ise Ahmet Kaya’nın Berlin’de katıldığı bir etkinlikte çekilen fotoğrafları ve kendisine atfedilen sözleri “Ayıp Ettin Gözüm” başlığıyla yayımladı.
Aynı gün gazetenin iki köşe yazarı Oktay Ekşi ve Ertuğrul Özkök de köşelerinden Ahmet Kaya’yı ağır ifadelerle hedef aldı.
Böylece sanatçıya yönelik saldırı, bir ödül töreninde yaşananlarla sınırlı kalmadı; medya aracılığıyla genişletilen bir linç kampanyasına dönüştü.
Diğer yandan, beklendiği gibi yargı kurumları da devreye girdi. Ahmet Kaya hakkında İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde (DGM), “bölücü örgüte yardım ve yataklık yaptığı” ve “halkı kin ve düşmanlığa tahrik ettiği” gerekçeleriyle davalar açıldı.
16 Haziran 1999’da Türkiye’den ayrılarak Fransa’ya yerleşen Kaya, gıyabında 3 yıl 9 ay hapis cezasına çarptırıldı.
Sanatçının ülkesinden ayrılmasının ardından da gazetelerdeki hedef gösterici yayınlar devam etti.
Hürriyet gazetesinin 20 Temmuz 1999 tarihli manşetinde Ahmet Kaya, “Vay Şerefsiz” ifadesiyle hedef alındı.
Gazetenin köşe yazarı Fatih Altaylı ise “Parayı veren Ahmet’i alır” başlıklı yazısıyla sanatçıyı hedef gösteren isimler arasında yer aldı.
Deneyimli gazeteci Faruk Bildirici, söz konusu manşetlerin Ahmet Kaya’nın Türkiye’ye dönememesinde önemli bir rol oynadığına dikkat çekerek şu değerlendirmeyi yapmıştı:
“Bu haber Ahmet Kaya’nın ülkesine geri dönememesinin en önemli nedenlerinden biriydi. Medya linç aracı olarak işlev görmüştü, bu ve diğer gazetelerdeki izleyen manşetlerle…”
Linç kampanyası diğer gazetelerde de sürdü
Ahmet Kaya’ya yönelik hedef gösterici yayınlar Hürriyet gazetesiyle sınırlı kalmadı.
Akşam gazetesinde Emin Pazarcı, 21 Temmuz 1999’da yayımlanan “Şerefsiz Ahmet” başlıklı yazısıyla sanatçıyı hedef aldı.
Bu yazıdan bir gün sonra, 22 Temmuz 1999’da Cenk Koray da Akşam gazetesindeki “Cenk Meydanı” köşesinde “Ahmet Kaya adında bir şerefsiz” başlıklı bir yazı yayımladı.
Hürriyet gazetesi ise 2 Ağustos 1999 tarihli sayısında, Ahmet Kaya’nın katıldığı bir televizyon kanalının açılışını konu alan haberini “Şerefsiz, işbaşında” başlığıyla yayımladı.
Böylece sanatçıya yönelik aşağılayıcı ve hedef gösterici ifadeler, farklı tarihlerde gazete sayfalarında yer almaya devam etti.
Ahmet Kaya’nın medyada nefret ve linç diliyle sürekli gündeme taşınmasına karşın, kendisine yönelik saldırıların aynı ölçüde haberleştirilmemesi de dönemin yayıncılık anlayışındaki çarpıcı çelişkilerden biri olarak öne çıktı.
Gazete arşivleri dönemin medya tutumunu ortaya koydu
Gazeteci Tuğçe Tatari, 21 Kasım 2013 tarihli yazısında dönemin gazetelerini ve manşetlerini arşivler üzerinden inceleyerek Ahmet Kaya’ya yönelik medya tutumunu ortaya koyan bir çalışma paylaştı.
Tuğçe Tatari’nin aktardığı gazete örnekleri, sanatçıya yönelik linç kampanyasının farklı yayın organlarında nasıl karşılık bulduğunu gösterdi.
Sabah gazetesinin 13 Şubat 1999 tarihli haberinde Ahmet Kaya’nın ödül törenindeki konuşması “bölücü içerik” olarak nitelendirildi ve sanatçı hakkında inceleme başlatıldığı duyuruldu.
Akşam gazetesinin 12 Şubat tarihli sayısında ise Savaş Ay’ın Mahsun Kırmızıgül ve İbrahim Tatlıses hakkında kaleme aldığı “Akşam Barıştırdı” başlıklı haber birinci sayfadan yayımlandı.
Haber, “Ahmet Kaya’nın ‘Kürt kimliğimi kafanıza vura vura kabul ettireceğim’ sözü ile gölgelenen gece İbo-Mahsun barışı ile coştu” ifadesiyle duyuruluyordu.
Milliyet gazetesi de 10 Şubat gecesinde yaşananları 12 Şubat tarihli sayısında birinci sayfadan okuyucularına duyurdu. Serdar Ortaç’ın başlattığı marşa atıf yapılan haber, “Kaya’ya 10. Yıl marşı” başlığıyla yayımlandı.
Sınırlı sayıda itiraz
Dönemin gazetelerinde Ahmet Kaya’ya yönelik saldırılara karşı çıkan yazıların sayısı oldukça sınırlı kaldı.
Birçok tanınmış yazarın bulunduğu Milliyet gazetesinde yaşananlara yönelik itirazını dile getiren tek isim Hasan Cemal oldu.
Cemal, 14 Şubat 1999 tarihli yazısında düşünce özgürlüğüne vurgu yaparak yaşananlardan duyduğu üzüntüyü ifade etti.
Akit gazetesinde yazan Hasan Karakaya ise 28 Şubat sürecinin de etkisiyle konuyu başörtüsü üzerinden ele aldı.
Ancak Karakaya, Ahmet Kaya’ya yönelik linç kampanyasına doğrudan karşı çıkmak yerine Yaşar Kemal’i hedef alan bir karşılaştırma yaptı.
Karakaya, yazısında Yaşar Kemal’in sözlerinin Ahmet Kaya’nın sözlerinden daha hafif olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Yaşar Kemal için aynı linç kampanyası başlatılmıyor. Onun sözleri Kaya’nınkilerden daha hafif değil. Ama Kaya’nın suçu benim annem başörtülü, onun başörtüsüne kimse dokunamaz, demiş olmak.”
Etyen Mahçupyan, Perihan Mağden, Mehmet Y. Yılmaz, İsmet Berkan ve Murat Belge gibi isimlerin yazdığı Radikal gazetesinde de Ahmet Kaya’ya yönelik linç kampanyasına karşı çıkan yazıların sayısı sınırlı kaldı.
Gazetede bu saldırılara tepki gösteren isim Arda Uskan oldu. Uskan, 15 Şubat 1999 tarihli “Ayıptır, ayıp” başlıklı yazısında yaşanan linç saldırısına karşı çıktı.
Değişen ve “dönüşmeyen” politik iklim, farklılaşan tavırlar
MGD Ödül Töreni’nde Kürtçe şarkı söyleyeceğini açıklamasının ardından başlayan hedef gösterme ve linç kampanyası, Ahmet Kaya’nın Türkiye’den ayrılmasına uzanan sürecin temel noktası oldu.
Gazete manşetleri, köşe yazıları ve hakkında açılan davaların ardından Fransa’ya yerleşmek zorunda kalan sanatçı, sürgün yaşamının yaklaşık 1,5 yıl sonrasında, 16 Kasım 2000’de Paris’te geçirdiği kalp krizi sonucu henüz 43 yaşındayken hayatını kaybetti.
Kaya’nın ölümünden yıllar sonra gazete arşivlerine yansıyan manşetler ve dönemin yazarlarının yazıları, sanatçının maruz kaldığı medya linçinin boyutlarını ve düşünce ile ifade özgürlüğüne yönelik baskının nasıl bir toplumsal iklime dönüştüğünü gösterdi.
Ancak Ahmet Kaya’nın hayatını kaybettiği 2000 yılından bu yana uzanan 26 yıla bakıldığında Türkiye’nin sosyo-politik ikliminde çok ciddi değişimler yaşandığı belirtilmeli.
Aradan geçen 26 yılda, bu linç sürecinde payı olup da, o geceden dolayı nedamet getirenler, pişmanlık duyanlar, “o sırada başka yerde olduğunu” öne sürenler, Paris’e gittiğinde Ahmet Kaya’nın Père-Lachaise’deki mezarını ziyaret ettiğini söyleyenler oldu.
Bu “tavır değişiminde” şüphesiz değişen politik iklimin payı vardı.
Daha da ötesi bu isimler, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2013’te, tavır değiştirmeleri ya da yaşananları görmezden gelmeleri nedeniyle “Hepiniz oradaydınız” çıkışıyla karşı karşıya kaldı.
Ancak yaşanan bütün süreç, arşivlere giren manşetler ve görüntülerle kayıt altındaydı.
Ahmet Kaya, anadilinde şarkı söylemek istediğini söylediği için yaşanmıştı erken bir ölümle sonuçlanan tüm bu linç süreci.
O geceden duyulan “pişmanlık” 26 yılda değişen politik iklime bağlanabilir.
Fakat 26 yılın ardından, anadili gibi temel bir hak başta olmak üzere Kürt kimliğine dair gündeme gelen taleplerde yaşanan gerilimler, zihinlerde Kürtler için politik iklimin ne kadar dönüştüğü sorusunu ortada bırakıyor.
