Antalya’da bu hafta iki ayrı dünya yan yana kuruluyor. Birinde devlet başkanları, bakanlar, uluslararası finans kuruluşları ve şirket temsilcileri iklim krizine karşı atılacak adımları müzakere ediyor.
Diğerinde ise dünyanın farklı bölgelerinden gelen ekoloji hareketleri, işçiler, köylüler, kadınlar, gençler ve yaşam alanlarını savunan topluluklar bir araya gelmeye hazırlanıyor.
Bu iki buluşmanın aynı kentte gerçekleşmesi tesadüf değil. İklim krizinin nasıl tanımlandığı, sorumluluğun kimlere yüklendiği ve çözümün nerede arandığı üzerine giderek belirginleşen bir siyasal ayrışmanın ifadesi.
9 Kasım’da başlayan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, uygulama ve somut sonuçlar vurgusuyla ilerliyor. Otuz yılı aşkın müzakerenin ardından bu vurgu kulağa makul geliyor. Ne var ki temel soru hâlâ yanıtlanmış değil: Uygulanacak olan nedir ve bunun bedelini kim ödeyecek?
Fosil yakıtlardan çıkış: Geçişin sınırları
COP31’in önemli gündemlerinden biri, geçen yıl Brezilya’nın Belém kentinde yapılan COP30’un ardından fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin yol haritasının somutlaştırılması.
Devletlerin önemli bir bölümü yenilenebilir enerji yatırımlarını artırırken petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerini, kömür üretimini ve fosil yakıt altyapısını sürdürmeye devam ediyor. Yenilenebilir enerji kapasitesinin büyümesi, fosil yakıtların aynı hızla sistemden çıkarıldığı anlamına gelmiyor. Çoğu durumda yeni yatırımlar, mevcut enerji tüketiminin yerine geçmekten çok toplam enerji arzını büyütüyor.
Üstelik enerji dönüşümünün kendisi de yeni eşitsizlikler yaratabiliyor. Elektrikli otomobiller, bataryalar ve yenilenebilir enerji sistemleri için gerekli minerallerin çıkarılması, özellikle Küresel Güney’de yeni madencilik alanlarının açılmasını beraberinde getiriyor. Bir bölgenin karbon azaltım hedefleri, başka bir bölgenin ekolojik yıkımı pahasına gerçekleştirilebiliyor.
Yeşil ekstraktivizm dediğimiz süreç tam da bu. Fosil yakıtlara dayalı ekonominin yerini, enerji girdileri değişmiş ancak sömürü ve mülkiyet ilişkileri aynı kalmış bir ekonomi aldığında, ekolojik krizin nedenleri ortadan kalkmıyor.
Dolayısıyla enerji dönüşümünü değerlendirirken yalnızca ne kadar yenilenebilir enerji üretildiğini değil, enerjinin kimin için, kim tarafından, hangi koşullarda ve ne kadar üretildiğini de sormamız gerekiyor.
İklim finansmanı: Borç mu, tarihsel sorumluluk mu?
COP31’in ikinci büyük tartışması iklim finansmanı.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın verilerine göre gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine uyum için 2035 yılına kadar her yıl 300 milyar doların üzerinde finansmana ihtiyacı var. Buna karşılık gelişmiş ülkelerden sağlanan uluslararası kamu uyum finansmanı 2024 yılında yaklaşık 28 milyar dolar düzeyinde kaldı.
Bu rakamlar yalnızca finansman açığını değil, iklim krizine neden olanlarla sonuçlarına katlanmak zorunda bırakılanlar arasındaki tarihsel eşitsizliği de gösteriyor.
Sanayileşme sürecinde atmosferin karbon bütçesinin büyük bölümünü tüketmiş ülkeler, bugün daha düşük tarihsel emisyonlara sahip ülkelerden hızlı bir dönüşüm bekliyor. Ancak bu dönüşümü finanse etme konusunda aynı sorumluluğu üstlenmiyor. Üstelik sağlanan finansmanın bir bölümü kredi niteliğinde. Böylece iklim krizinden en ağır etkilenen ülkeler, kendi yaratmadıkları bir sorunun sonuçlarıyla mücadele edebilmek için daha fazla borçlanıyor.
İklim finansmanının temel sorusu bu nedenle yalnızca ne kadar para bulunacağı değil. Paranın hangi koşullarda, kimin denetiminde ve kimin yararına kullanılacağı.
Tarihsel sorumluluğa dayalı, borç yaratmayan, kamusal ve demokratik biçimde yönetilen bir iklim finansmanı olmadan adil dönüşümden söz etmek güç.
Türkiye’nin iklim siyaseti: Antalya’da dönüşüm, Gabar’da petrol
COP31’in Türkiye’de düzenlenmesi, ülkenin iklim politikalarındaki çelişkileri daha görünür kılıyor.
Türkiye, zirvenin ev sahibi olarak enerji dönüşümü, dirençli kentler, sıfır atık ve yeşil sanayi gibi başlıkları uluslararası gündeme taşıyor. Ancak aynı dönemde petrol ve doğal gaz aramaları, kömür madenciliği ve enerji yoğun sanayi yatırımları devam ediyor.
Antalya’da fosil yakıtlardan çıkış müzakere edilirken yeni petrol sahalarının ekonomik başarı olarak sunulması, açıklanan iklim hedefleriyle enerji politikaları arasındaki mesafeyi gösteriyor.
Ancak sorun enerji sektörünün çok ötesinde.
Akbelen’de ormanların ve zeytinliklerin, Diyadin’de suyun ve toprağın, Varto’da yaşam alanlarının, Aliağa’da halk sağlığının ve emeğin karşı karşıya kaldığı tehditler birbirinden kopuk değil. Bunlar, doğayı ekonomik büyümenin sınırsız girdisi olarak gören politikaların farklı coğrafyalardaki sonuçları.
Sıfır atık politikaları da benzer bir çelişki barındırıyor. Atıkların ayrıştırılması ve geri dönüştürülmesi önemli olmakla birlikte, sürekli daha fazla üretimi ve tüketimi teşvik eden ekonomik model sorgulanmadığında atık sorunu kaynağında çözülmüyor. Türkiye’ye yönelik plastik atık ticareti ve gemi sökümü faaliyetlerinin yarattığı ekolojik ve toplumsal maliyetler, döngüsel ekonomi söyleminin sınırlarını gösteriyor.
Bir başka mesele de adil dönüşümün toplumsal boyutu. Kömürden çıkışın maliyeti işçilere ve geçimini bu sektörlerden sağlayan bölgelere yüklenmemeli. Kamusal istihdam, gelir güvencesi, sendikal haklar ve bölgesel kalkınma programları dönüşümün ayrılmaz parçaları olmalı.
Ekolojik dönüşümün gerçekten adil olup olmadığını belirleyecek olan, kullanılan teknolojinin rengi değil, değişimin toplumsal sonuçlarıdır.
İklim krizinin görünmeyen gündemi: Savaş ve militarizm
COP31’de iklim finansmanı, enerji dönüşümü ve uyum politikaları tartışılırken küresel militarizasyonun ekolojik sonuçları çoğu zaman müzakerelerin dışında kalıyor.
Oysa savaşlar yalnızca insan yaşamını tehdit etmiyor. Toprağı, suyu, tarım alanlarını ve ekosistemleri tahrip ediyor, milyonlarca insanı yerinden ediyor. Gazze’de yaşanan yıkım, savaşın insani ve ekolojik sonuçlarının birbirinden ayrılamayacağını gösteriyor.
Dünya genelinde askerî harcamalar artarken iklim finansmanı için gerekli kamu bütçelerinin bulunamadığı söyleniyor. Enerji yolları, madenler, su havzaları ve stratejik bölgeler üzerindeki rekabet ise ekolojik krizle jeopolitik çatışmaları giderek daha fazla iç içe geçiriyor.
Türkiye’de yeniden açılan barış olanakları da bu çerçevede değerlendirilmeli. Barış, yalnızca silahlı çatışmanın sona ermesiyle sınırlı kalamaz. Yerinden edilenlerin yaşam alanlarına dönebilmesi, toplumların kendi toprakları ve suları üzerinde söz sahibi olması, ekolojik tahribatın giderilmesi ve demokratik katılımın güçlenmesi de kalıcı barışın koşulları arasında yer alır.
Antalya’daki ikinci zirve: Halklar ne söylüyor?
14 Kasım’da yapılacak yürüyüşle başlayacak ve 15-18 Kasım tarihlerinde devam edecek Halkların İklim Zirvesi, bu tartışmaların başka bir zeminde ele alınmasını amaçlıyor.
Brezilya’nın Belém kentindeki COP30 sürecinde güçlenen uluslararası halk hareketleri arasındaki dayanışmayı Antalya’ya taşıyan zirvenin dört ana ekseni bulunuyor: Ekolojik yıkıma karşı doğanın hakları; fosil yakıtlardan çıkış ve enerji demokrasisi; demokrasi, antimilitarizm ve barış; gıda egemenliği ve agroekoloji.
Bu başlıklar birbirinden bağımsız sorunları sıralamıyor. Ekolojik krizin farklı boyutları arasındaki ilişkileri görünür kılıyor.
Gıda egemenliği, yalnızca tarımsal üretimin sürdürülmesiyle değil, tohumların mülkiyetinden çiftçilerin borçluluğuna, suya erişimden gıdanın dağıtımına kadar uzanan toplumsal ilişkilerle ilgili. Doğanın hakları yaklaşımı ise ormanları, nehirleri, toprağı ve diğer canlı varlıkları yalnızca insan kullanımına sunulmuş ekonomik değerler olarak ele alan anlayışı sorguluyor.
Enerji demokrasisi, enerjinin kamusal bir hak olarak tanımlanmasını, üretim ve dağıtım süreçlerinin toplumsal denetime açılmasını gündeme getiriyor. Savaş karşıtı mücadele ile ekoloji mücadelesi arasında kurulan bağ ise yaşamı savunmanın sınırlarını genişletiyor.
Halkların İklim Zirvesi’nin COP31’den temel farkı burada ortaya çıkıyor. COP müzakerelerinin merkezinde devletlerin verebilecekleri taahhütler bulunurken halk hareketlerinin tartışmasında yaşamın hangi toplumsal ilişkiler temelinde yeniden örgütleneceği sorusu öne çıkıyor.
İklimi değil, sistemi değiştirmek
İklim hareketinin uzun yıllardır kullandığı bu ifade, yalnızca bir slogan değil, somut bir siyasal ve ekonomik dönüşüm önerisi.
İklim krizinin kapitalist üretim ilişkileriyle bağlantısı, şirketlerin çevreyi kirletmesinden ibaret değil. Sürekli sermaye birikimini, üretimin genişlemesini ve maliyetlerin toplum ile ekosistemler üzerine aktarılmasını esas alan ekonomik yapı, ekolojik yıkımı yeniden üretiyor.
Bu nedenle yalnızca şirketlerin daha temiz teknolojilere yatırım yapması yeterli değil. Nelerin, ne kadar, kimin için ve hangi koşullarda üretileceğine ilişkin kararların demokratikleştirilmesi gerekiyor.
Fosil yakıtlardan çıkışın bağlayıcı takvimlere dayanması, yeni fosil yakıt yatırımlarının durdurulması, enerji sistemlerinin kamusal ve toplumsal denetim altına alınması, iklim finansmanının tarihsel sorumluluk temelinde düzenlenmesi, ekokırımın hukuken tanınması ve işçilerin dönüşüm sürecinde gelir ve istihdam güvencesine sahip olması bu yaklaşımın somut unsurları.
COP31 henüz ilk haftasında. Müzakerelerin hangi sonuçlarla tamamlanacağını bilmiyoruz. Ancak otuz birinci konferansta hâlâ fosil yakıtlardan çıkışın nasıl gerçekleştirileceğini ve bunun bedelini kimin üstleneceğini tartışıyor olmamız, uluslararası iklim rejiminin sınırları hakkında yeterince şey söylüyor.
Antalya’da önümüzdeki günlerde birbirine birkaç kilometre uzaklıkta iki farklı tartışma yürütülecek. Birinde emisyon hedefleri, finansman mekanizmaları ve teknolojiler konuşulacak. Diğerinde ise maden nedeniyle suyunu kaybeden köylüler, kömürden çıkışın işsiz bırakmasından endişe eden işçiler, toprağını savunan kadınlar ve savaşın yıktığı kentlerden gelen insanlar kendi deneyimlerini paylaşacak.
Aslında bu insanların anlattıkları, müzakere masalarındaki başlıkların gündelik hayattaki karşılıkları. Bir ülkenin enerji dönüşümü olarak kaydettiği yatırım, başka bir yerde bir köyün susuz kalması anlamına gelebiliyor. Bir şirketin karbon azaltım başarısı, bir ormanın yok edilmesiyle sonuçlanabiliyor.
COP31’in sonunda muhtemelen yine uzun bir karar metni yayımlanacak. Bazı ifadeler güçlendirilecek, bazıları çıkarılacak, bazı meseleler gelecek yılın müzakerelerine bırakılacak. Ama Akbelen’de, Diyadin’de, Varto’da, Aliağa’da hayat kaldığı yerden devam edecek. İnsanlar ertesi sabah yine içecekleri suyu, ekecekleri toprağı, soluyacakları havayı ve geçimlerini nasıl sürdüreceklerini düşünecek.
