Yüksekten atmak, geçmişin ölçütleriyle anakronik yorumlar yapmak, sansasyonel benzetmelerle bağlamsız iddialarda bulunmak, sadece şu seviyesiz yandaş medyanın ekranlarında boy gösteren stratejist, güvenilk uzmanı, jeopolitika gurusu etiketli komedyenlere özgü bir hâl değil maalesef! Benzer içi boş ve hamâset yüklü yorumları muhâlif medya da yapıyor. The New York Times, The Guardian’daki yorumları bire bir satmak, çoklu okuma ve araştırma yapmadan sallamak gibi bir alışkanlık hâkim…
YALTA BENZETMESİNİN SEBEBİ AVRUPA’NIN MUHATAP ALINMAMASI
Mesela şu Yalta Konferansı benzetmesi, ne kadar abartılı ve tarihsel gerçeklerden kopuk!.. 1945’teki Yalta Konferansı ile Şınzın’da Amerika Birleşik Devletleri, Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu devlet başkanlarının buluşması arasındaki temel farklar incelendiğinde, bu benzetmenin neden bağlamsız ve içi boş olduğu ortaya çıkıyor. Bu arada ben de yıllardır Şenzen deyip duruyordum, meğerse ‘Şınzın’mış doğru telaffuzu! Bundan böyle her farklı alfabeye sahip olan ulusların dillerini yazdığımız gibi Türkçe telaffuzuyla söylemeye ve yazmaya devam…
1945 Yalta Konferansı, İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminde, savaşı kazanan üç müttefik lider, Franklin Delano Roosevelt, Yosif Stalin ve Winston Churchill’in katılımıyla, mağlup Almanya’nın ve Avrupa’nın haritasını yeniden çizmek için toplanmıştı. Ortada mutlak bir askerî zafer vardı. Güç dengesiyse, ABD’den yana ağır basıyordu, askerî açıdan Sovyetler Birliği’nin önemli avantajları vardı. Birleşik Krallık’ın gücü ise daha çok diplomasi alanındaydı. Tabiî Churchill’in varlığı da önemli bir etmendi. Ve en önemlisi; tüm dünya savaştan yorgun düşmüştü ve yeni bir savaşa hazır değildi.
TEK KUTUPLU DÜNYA BURAYA KADARMIŞ
Şınzın Zirvesi böyle bir tarihsel temele sahip değil; ortada dünyayı paylaşabilecek askerî bir zafer durumu bulunmuyor. ABD, Çin ve Rusya müttefik değil, aksine birbirleriyle kıyasıya rekâbet eden ve çıkarları çatışan güçler. Güçler dengesi ve ortaya sürülen kartlar daha çok bir tahterevalli diplomasisini çağrıştırıyor.
Yalta Konferansı tam sekiz gün süren pazarlıklar sonucunda bir anlaşmayla sonuçlanmıştı. Yüzlerce diplomat ve askerî uzman günlerce haritalar üzerinde çalışarak Avrupa’nın kaderini belirlemişti.
Şınzın Zirvesi’nde ise Avrupa’nın bundan böyle küresel siyâset ve ekonomide majör güçlerden biri olamayacağı teyit edilmiş oldu. Şınzın Zirvesi, dünyayı bölüşmeye yönelik bir hedef taşımıyordu, olsa olsa ABD’nin artık tek kutuplu bir dünya ısrarından vazgeçip, çok kutuplu dünyayı kabullenmesi ve üç ülkenin çok genelgeçer, ayrıntılandırılmaktan kaçınılmış mesajlar vermesini amaçlıyordu. Galiba bu mesaj da alındı!
GENELGEÇER DÖRT MADDE
Bir buçuk saat süren üçlü görüşmenin ardından, liderler ortak bir basın toplantısı düzenlemedi. Ancak Pekin ve Moskova tarafından yayımlanan bildiride dört temel başlıkta mutâbakata varıldığı duyuruldu.
BM Güvenlik Konseyi’nin dâimî üyeleri olan üç ülke, BM’nin küresel zorluklara daha etkili yanıt verebilmesi için kurumda reform yapılması kararlılığını vurguladı. Ancak bunun nasıl olacağına ilişkin tek bir cümle yer almadı. Küresel enerji akışının istikrârını korumak amacıyla, üç ülkenin de rafine petrol ürünlerinin üretimini ve tedârikini artırma planlarına yer verildi. Devlet görevlilerinin dokunulmazlığına saygı gösterilmesi gerektiği vurgulanarak Uluslararası Cezâ Mahkemesi (UCM) ve benzeri yargı organlarının yetkilerini ‘kötüye kullanmaması’ gerektiği ifade edildi. ‘Nükleer bir savaşın kazananı olmayacağı ve asla yapılmaması gerektiği’ yeniden teyit edilerek nükleer silahların yayılmasını önleme konusunda diyalog yürütülmesi kararlaştırıldı.
Masadaki en kritik gündem maddeleri olan Ukrayna savaşının sona erdirilmesi ve İran krizine yönelik ortak bir yaptırım veya çözüm konusunda somut bir uzlaşmaya varılamadı. ABD ile Çin arasında, çip ihracâtı kısıtlamaları ve nadir toprak elementleri üzerindeki ticârî gerilimlerde de köklü bir anlaşma sağlanamadı.
ZİRVENİN EN MEMNÛNU PUTİN
Zirveden en çok memnûn olan Vladimir Putin sanırım. Şınzın’da Rusya’nın izolasyonu kırılmış oldu. Dokuz yıl aradan sonra, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi’ne (Asia-Pasific Economic Cooperation-APEC) katılan Putin’in, ABD ve Çin liderleriyle eşit şartlarda aynı masaya oturması, batının Moskova’yı yalnızlaştırma çabalarına darbe vuran diplomatik bir kazanım olarak yorumlandı.
Avrupa Birliği (AB) Şınzın’daki üçlü zirvenin düzenlenmiş olmasından bile çok rahatsız. Almanya Başbakanı Friedrich Merz, “Yalta formatında bir düzenleme barış getirmez, Avrupa masada olacak” diyerek tepki gösterdi. Ancak Merz’i üç liderin de, Avrupa haricinde herhangi bir ülkienin de pek ciddiye aldığı yok! Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy istisnâ ama artık onu da pek dikkate alan yok. Hele ki 115 milyar dolar daha talep etmesi, Avrupalıları bile çileden çıkarmışa benziyor.
GERİLİMLERE KÜÇÜK BİR MOLA
Putin, zirve öncesi yaptığı açıklamalarda ‘ültimatomlar yerine diyalog’ çağrısı yaparak görüşmenin son derece faydalı olmasını beklediğini belirtti. Çin lideri Şi, zirveyi küresel barış ve ‘stratejik istikrâr’ sağlayan bir arabulucu rolü üstlenmek için kullanıyor. Trump’ı havalimanında bizzat karşılayarak alışılmış protokolün dışına çıkan Şi, Pekin’in küresel ticâretin ve çok taraflılığın savunucusu olduğu mesajını veriyor. Trump, geleneksel diplomasi kanallarının dışında doğrudan liderler arası kişisel ilişkilere dayalı bir diplomasi yürütüyor. Trump’ın toplantıda Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti lideri Kim Jong Un ile olası bir görüşme fikrini dâhi gündeme getirebileceği konuşuluyordu ama böyle bir buluşma gerçekleşmedi.
BEKLENTİLER BOŞA ÇIKTI
Şınzın’deki APEC Zirvesi ve Trump-Şi-Putin buluşmasının küresel ekonomi ve finans piyasaları üzerindeki etkilerine dair beklentiler, büyük yapısal anlaşmalardan ziyâde, sektörel dalgalanmalar ve jeopolitik risk fiyatlamaları etrafında şekilleniyordu.
ABD ve Çin arasında iki ay uzatılarak Ocak 2027’ye ertelenen ticâret ateşkesinin zirvede kalıcı bir anlaşmaya dönüşmesi beklenmiyordu. Görüşmeden yalnızca ABD’nin Çin’e tarım ürünleri ihracâtını artırması gibi dar kapsamlı bir mutâbakat çıkabileceğini öngörülüyordu ama öyle bir şey de olmadı.
Yatırımcılar zirve sonucuna göre iki yönlü bir fiyatlama bekliyordu. Dar kapsamlı bir tarım anlaşması hisse senedi piyasalarında sınırlı bir yükseliş yaratabilir, ateşkesin genişletilmesi durumunda yarı-iletken, kimya ve çelik sektörlerinde güçlü alımlar görülebilirdi. Zirveden böyle bir sonuç da çıkmadı.
ABD yönetiminin zirveden günler önce Çin şirketlerine üçüncü ülkelerdeki veri merkezleri üzerinden gelişmiş yapay zekâ çiplerine erişimini kısıtlaması, teknoloji hisseleri üzerinde baskı oluşturuyordu. Hâlâ da durum böyle…
KÜRESEL ENERJİ TEDÂRİKİ İÇİN ORTAK KARARLILIK
APEC Politika Destek Birimi’nin Kasım 2026 raporuna göre, Asya-Pasifik ekonomilerinin 2026 büyüme tahmîni, yarı-iletken talebiyle yüzde 3.4’e yükseltilse de 2027 büyümesinin yüzde 3.1’e gerilemesi bekleniyor.
Temmuz 2026’dan bu yana hampetrol fiyatlarının yüzde 35.9, sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) fiyatlarının ise yüzde 40.2 artması küresel enflasyon ve üretim mâliyetlerini yukarı çekiyor. Bir umut, Batı Asya’daki çatışmalar ve İran savaşına dâir zirveden çıkacak olası diplomatik sinyaller bekleniyordu. Böyle net bir sonuç da çıkmadı.
Alternatif ödeme ağlarında, ABD ve Birleşik Krallık başta olmak üzere, gelişmiş batı ekonomilerinin hegemonyası en önemli gerilim alanlarından biri… Rusya Devlet Başkanı Putin, Şınzın’daki CEO Zirvesi’nde yaptığı konuşmada, Batı yaptırımlarının ters teptiğini savunarak Rusya’nın ihracât ödemelerinde dolar ve avronun payının 2021’deki yüzde 85 seviyesinden yüzde 9 civarına düştüğünü açıkladı.
TEKNOLOJİ HİSSELERİNDE BASKILAR DEVAM EDİYOR
Şınzın’daki Trump-Şi-Putin zirvesinin piyasalar üzerindeki olası etkileri incelendiğinde, yarı-iletken ve teknoloji hisselerinin doğrudan ABD-Çin ihracât kısıtlamalarıyla, enerji ve emtia piyasalarının ise jeopolitik krizler ve nâdir toprak elementleri pazarlıklarıyla fiyatlandığı görülüyor.
Teknoloji sektörü zirveye oldukça kırılgan ve dalgalı bir zeminde girmişti.
ABD Ticaret Bakanlığı’nın 16 Kasım’da aldığı kararla Singapur, Malezya, Tayland, Endonezya ve Brezilya’daki veri merkezleri üzerinden gelişmiş yapay zekâ çiplerine erişimi lisans şartına bağlaması, sektör hisselerinde satış baskısı yarattı. Pekin’in bu adıma karşı misilleme tehdidinde bulunması, başta Nvidia olmak üzere, küresel çip üreticilerinin gelir beklentilerini baskılıyor. Nvidia’daki son dönem yönetim değişiklikleri ve veri merkezi yatırımlarına dâir soru işaretleri nedeniyle, Asya’da SK Hynix, Samsung ve Advantest gibi devlerin hisselerinde sert geri çekilmeler yaşanmıştı. Zirvede bu kısıtlamalara ilişkin bir esneme sinyali gelmiş değil, bu sebeple teknoloji endekslerindeki baskının sürmesi bekleniyor. Piyasa uzmanlarına göre, Trump ve Şi’nin Ocak 2027’de dolacak ticâret ateşkesini uzatması veya yapay zekâ güvenliği konusunda ortak bir iletişim hattı kurması durumunda, yarı-iletken hisselerinde hızlı bir rahatlama rallisi görülebilir.
EMTİA VE ENERJİ PİYASALARINI RAHATLATAN BİR SONUÇ DA YOK
Emtia ve enerji piyasalarında fiyatlamalar, liderlerin bölgesel savaşlara ve hammadde tedârikine dâir vereceği mesajlara kilitlenmişti. İran merkezli çatışmaların küresel yakıt mâliyetlerini yukarı çektiği bir dönemde, Trump’ın Şi’den İran üzerinde gerilimi düşürücü bir rol oynamasını istemesi bekleniyordu. Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığı güvenliği ve İran gerilimine dâir olumlu bir diplomatik sinyal, hampetrol ve LNG fiyatlarındaki jeopolitik risk primini aşağı çekebilirdi ama zirve bu beklentileri de karşılamadı.
Nâdir toprak elementleri ve endüstriyel metaller de önemli bir mesele… Teknoloji ve savunma sanâyisi için kritik öneme sahip bu elementlerin ihracât kotaları, Çin’in masadaki en büyük kozu olarak öne çıkıyor. Ayrıca Çin’in sanayi talebinin göstergesi kabul edilen bakır ve çelik fiyatları, ticâret târifelerinde olası bir indirim haberine doğrudan tepki verecek emtialar arasında yer alıyor. Şınzın’daki zirveden bu konuya ilişkin de bir sonuç çıkmadı.
Bunların hiçbiri olmadı ama Şınzın’daki zirve, tarihsel bir dönüm notasını işaret ediyor: Artık tek kutuplu dünya mîâdını doldurdu, belki çok kutuplu denemese de, ‘birkaç kutuplu dünya’ ile küresel sistem yoluna devam edecek.




