Baro başkanlarının hezeyan halinde Kürtçe kabuslar gördüğü bir iklimde, dil üzerine birkaç kelam etmek mecburiyete dönüştü neredeyse. Hem dil üzerine hem Dilîn üzerine.
Öncelikle tartışmanın öznesine dönüşen kadın oyuncudan, Dilin’den affımı rica ediyorum. Ancak çok dramatik bir örnek olduğu için, yaşadıklarına değinmemek imkansızdı.
Dil, en basit tanımıyla isim koymaktır. Bir nesneye, duyguya, düşünceye ya da eyleme ad vermek; onu zihnimizde tanımlamak, diğer şeylerden ayırmak ve anlam dünyamızın içine yerleştirmektir. Verdiğimiz isimler sözcükleri, sözcükler arasındaki ilişkiler bir anlam sistemini oluşturur. Bu sistem, ortak kurallarla ve toplumsal uzlaşılarla biçimlenerek dile dönüşür. Bu isim verme konusunu akılda tutalım, yazının derdi asıl olarak bu.
Buradan hareketle önemli bir soruya ulaşabiliriz: Bir şeye hangi adı verdiğimiz, o şeyi nasıl gördüğümüzü ve nasıl anlamlandırdığımızı da belirler mi?
Örneğin bir topluluğun kendi varlığına verdiği ad ile devletin ona verdiği ad farklıysa, mesele yalnızca sözcük seçimi değildir. Adlandırma, tanıma ve tanınma meselesine dönüşebilir. Bir dilin yasaklanması, bir kimliğin farklı bir ad altında tanımlanması ya da bir topluluğun kendisini ifade ettiği kavramların reddedilmesi, o topluluğun kendi gerçekliğini tanımlama hakkına da müdahale edebilir.
İsim koymak, yalnızca var olanı tarif etmek değil; bazen neyin var sayılacağına karar verme gücünü de elinde tutmaktır. Çünkü bir kişinin ya da topluluğun kendisine verdiği isimle dışarıdan kendisine verilen isim aynı olmayabilir. Bir isim, içeriden bakıldığında aidiyet ve hafıza taşırken dışarıdan bakıldığında bir sınıflandırma, hatta bir iktidar aracı olabilir.
Başlangıçta kurduğumuz “Dil, en basit tanımıyla isim koymaktır” önermesini kendi gerçekliğimiz üzerinden şöyle derinleştirebiliriz:
İsim, varlığı dilin içine alır, kahramanın ismi ise varlığı bir hikâyenin içine yerleştirir. Kahraman, adı sayesinde tanınabilir hale gelir, eylemleriyle adına anlam kazandırır ve bazen kazandığı yeni isimle geçmiş kimliğini aşar. Böylece isim, yalnızca bir varlığı gösteren işaret olmaktan çıkar; onun kim olduğunu, kim sayıldığını ve nasıl hatırlanacağını belirleyen anlatının parçasına dönüşür.
Genç bir kadın oyuncunun isminin anlamına ve kökenine dair yaptığı açıklama, etimolojinin, semantiğin sınırlarını aşarak politik alana geçen, asimilasyonun sevimsiz ve soğuk gerçekliğini yüzümüze çarpan bir etki yarattı.
Dilin olan isminin (Kürtçe yazılışı Dilîn, telaffuzu Dılin) etimolojik kökenini açıklamaya çalışan genç kadının beyanatından söz ediyorum. Hangi dilden geldiğinden çok, genç bir kadının kendi adı üzerinden kendisini ve ait olduğu dünyayı nasıl açıklamak zorunda kalmasından biraz da.
Ama önce Dilîn isminin etimolojisini aradan çıkarıp öyle devam edelim. Dıl/Dîl, hem Kürtçe’de hem de Farsça’da kalp, gönül anlamına gelen sözcükler. Ancak morfolojik olarak -în eki, Kürtçe ‘dir. Kürtçe’de “Dil” sözcüğüne eklendiğinde, yani “Dilîn” olduğunda, “kalbe dair, gönülden olan” anlamına gelir. Bu açıdan Dilîn, Kürtçe bir kelimedir.
Buradan daha geniş bir soruya geçebiliriz: Bir topluluğun veya kişinin kendisini adlandırma hakkı elinden alındığında ne olur? Kendi dilindeki adı reddedilen ya da onu izah etmek zorunda kalan insan, yalnızca bir sözcüğünü mü kaybeder, yoksa kendi hikâyesini anlatma ve tarih içindeki yerini tanımlama imkânı da mı daraltılır?
Bir insanın adı, kendisine seslenilmesini sağlayan bir sözcükten ibaret değildir. O isimde ailesinin seçimi, çocukluğunun sesi, anadilinin çağrışımları ve kendisini içinde bulduğu kültürel dünyanın izleri vardır. İnsan bazen adının anlamını sonradan öğrenir, bazen de adının kendisinden önce var olan bir tarihe ait olduğunu keşfeder. Ama bir gün, kendi adı hakkında konuşurken onu hangi dilin hanesine yazması gerektiğini açıklamak zorunda kalırsa, mesele sözlük bilgisinin ötesine geçebilir.
Dılin’in o anda ne hissettiğini, kendi açıklamasından fazlasını bilmeden söyleyemeyiz. Belki yalnızca isminin etimolojik kökenini açıklıyordu. Fakat bu açıklamayı yapmak zorunda kaldığı toplumsal bağlam, konuyu daha geniş bir mecraya taşıyor. Bir insan, kendi adıyla kurduğu bağı savunmak ya da meşrulaştırmak zorunda kalırsa ne hisseder?
Şimdi mesele sadece bu mudur? Yani Dilîn; Kürtçe veya Farsça olsa çok şey mi değişir diye de sorulabilir? Aslında evet, maalesef mesele budur. Hiçbir meseleyi tarihin herhangi bir anında, geçmişten ve gelecekten azade anlayamayız ve anlamlandıramayız.
İsminin Kürtçe olması ve dolayısıyla senin Kürt olmanın yaratacağı olası sorunlarla uğraşmaktan çekiniyorsan, isminin kökenini Farsça’ya bağlar, kendini o tartışmanın dışına taşımaya çalışırsın. Ne de olsa bu memleketin İçişleri Bakanı, bir devlet görevlisinin taciz ve tecavüzüne maruz kaldığı için intihara sürüklenmiş kızının adalet talebini dillendiren kadına; “Kürtçe konuşup kendini devletin gözünde lekeleme” cümlesini kurabiliyor.
Milyonlarca Kürt’ün yaşadığı İstanbul’un baro başkanı, yedi dilde yayınlanmış bir bildirideki dillerden biri Kürtçe olduğu için panik atak geçirebiliyor.
İnsan bazen adını açıklamaz, adını açıklamak zorunda bırakılır. Aradaki fark, kişinin kendi hikâyesini anlatmasıyla, kendisinden beklenen bir açıklamayı yapması arasındaki farktır. Dilîn, belki de içgüdüsel olarak kendisine sorulanın, isminin hangi dilde olduğu değil, hangi dilde olmadığı olduğunu biliyordu. O da buna cevap verdi, yani beklenen açıklamayı yaptı bir bakıma.
İnsan, kimliğini yalnızca kendi iradesiyle kurmaz. Doğduğu aile, öğrendiği ilk dil, kendisine verilen isim ve içinde büyüdüğü kültür, benliğinin ilk yapı taşlarıdır. Bunlar insanın dünyayla kurduğu ilişkinin başlangıç noktalarıdır. Ancak toplum, bu kimliğin bazı unsurlarını kabul edilebilir, bazılarını ise saklanması gereken özellikler olarak tanımladığında insan kendi varlığını iki ayrı düzlemde yaşamaya başlayabilir.
Bir tarafta gerçekte olduğu kişi, diğer tarafta başkalarının karşısına çıkardığı kişi vardır.
İnsan zamanla yalnızca kimliğini gizlemez, kimliğinin hangi parçalarını, kime, nerede ve ne ölçüde gösterebileceğini hesaplamaya başlar. Böylece kendiliğinden yaşaması gereken hayat, sürekli bir özdenetim ve kendini gözetleme faaliyetine dönüşür.
İsim, bu çatışmanın en görünür alanlarından biridir. Çünkü isim, insanın kendisinden önce var olan bir hikâyeyi taşır. Bir dilin seslerini, bir ailenin hafızasını, bir coğrafyanın kültürünü ve bazen bir halkın tarihini içinde barındırır.
İnsan kendi ismini söylemekten çekiniyorsa, isminin kökenini açıklarken mahcubiyet duyuyorsa ya da kabul görmek için o ismin başka bir dile veya kültüre ait olduğunu kanıtlamaya çalışıyorsa, mesele artık yalnızca etimoloji değildir. Mesele, kişinin kendisini hangi kimlikle meşru biçimde var edebileceğidir.
Kimliğini saklayan insanın yaşadığı zorluk, yalnızca bir sırrı taşımak değildir. Aynı zamanda her ortamda kendisini yeniden ayarlamak zorunda kalmasıdır. İsmini söylerken karşısındakinin tepkisini düşünmek, ana dilini konuşurken duyulup duyulmayacağını hesaplamak, ailesinin ve memleketinin hikâyesini anlatırken bazı ayrıntıları atlamak, kendisi hakkında sorulan sorulara gerçeğin tamamını değil, kabul edilmesi daha kolay olan kısmını söylemek.
Bu davranışlar belirli koşullarda kişinin kendisini koruma yöntemleri olabilir. Dolayısıyla bunları bir karakter zayıflığı olarak değerlendirmek doğru değildir. Asıl mesele, insanı böyle bir korunma ihtiyacına mahkûm eden toplumsal koşullardır.
Çünkü insanın enerjisi, kendi hayatını kurmaktan önce kendisini açıklamaya, savunmaya ve gizlemeye harcanmaya başladığında, kimlik bir aidiyet kaynağı olmaktan çıkarak yönetilmesi gereken bir riske dönüşür.
Bu meselenin Kürtler açısından daha geniş bir boyutu da vardır. Bir toplumun dili, isimleri ve kültürel sembolleri kamusal alanda sürekli tartışmalı veya şüpheli hâle getirildiğinde, kimliğini saklama davranışı bireysel tercihler toplamı olarak kalmaz. Kuşaklar boyunca aktarılan bir toplumsal deneyime dönüşebilir.
Anne babanın çocuğuna isminin hikâyesini anlatmaması, bir dilin evin dışına taşınmaması, memleketin geçmişinin sessizlikle çevrelenmesi, zamanla toplumsal hafızada boşluklar yaratabilir. Sonraki kuşaklar yalnızca kendi kökenlerini öğrenmekte zorlanmaz, önceki kuşakların neden sustuğunu da anlamaya çalışır.
Böylece gizlenen kimlik, yalnızca kişisel bir sır olarak kalmaz, bir toplumun kendi hikâyesiyle kurduğu ilişkinin de parçası hâline gelir.
Bu noktada mesele, insanların kendilerini nasıl tanımladıklarından ibaret değildir. Bir insanın kendisi hakkında gerçeği söyleyebilmesi için ne kadar özgür olduğu, içinde yaşadığı toplumun eşitlik ve özgürlük düzeyini de gösterir.
Bugün Kürt’lerin karşı karşıya oldukları kültürel kırımın en bariz fotoğrafı budur. Kürt’lerin direnecekleri hat, koruyacakları mevzi, sarılacakları varlıklarıdır bu. Ve Kürt’lerin muhataplarının da yüzleşecekleri hakikat buradadır.
Bu hususta söyleyecek çok şey var ve elbette söylemeye devam edeceğiz.
