Ortadoğu, tarihinin en kritik siyasal kırılmalarından birinden geçiyor. Bölgesel dengeler yeniden şekilleniyor, küresel güçler kendi çıkarları doğrultusunda yeni bir düzen kurmaya çalışıyor. Böyle bir dönemde Kürtler açısından temel mesele, elde edilen kazanımları korumak ve bunları ortak, demokratik bir iradeyle geleceğe taşımaktır. Çünkü halkların kaderini yalnızca dış dinamikler değil, kendi siyasal öncülüklerinin tutumu da belirler.
Bugün Federal Kürdistan Bölgesi’nde KDP ile YNK arasında yaşanan krize bu açıdan bakmak gerekir. 20 Ekim 2024 seçimlerinin üzerinden iki yılı aşkın süre geçmesine rağmen yeni hükümetin kurulamamış olması, başlı başına ciddi bir siyasal yetersizliktir. Ancak son gelişmeler, sorunun hükümet kurma anlaşmazlığını çoktan aştığını gösteriyor.
KDP’nin, YNK ve bazı muhalefet partilerinin itirazlarına rağmen, oturuma katılan milletvekillerinin desteğiyle 4 Kasım’da parlamentoyu yeniden faaliyete geçirmesi krizi yeni bir aşamaya taşıdı. YNK lideri Bafel Talabani ise bu oturumu ve alınacak kararları tanımadıklarını açıklayarak partisinin mevcut hükümetten çekildiğini duyurdu. Hewlêr’de atılacak kurumsal adımlara Süleymaniye’de karşılık verileceğini, gerekirse ayrı bir başkanlık, hükümet ve yönetim oluşturulacağını ilan etti. Bu açıklamalar artık Federal Kürdistan’ın kurumsal bütünlüğünü tehdit ediyor. Hewlêr’de ve Süleymaniye’de iki ayrı yönetimin ortaya çıkması, parti çekişmesinin kurumsal bir bölünmeye dönüşmesi demektir. Zaten parçalanmış olan Kürt toplumsal ve siyasal yapısına yeni bir parçalanma daha eklemek demektir.
Üstelik bütün bunlar, KDP ve YNK’nin kendi denetimlerindeki peşmerge güçlerini ortak bir komuta altında birleştirme çalışmalarının sürdüğü bir dönemde yaşanıyor. Askerî yapılanmalardaki ayrışma henüz aşılamamışken siyasal ve idari kurumların da iki ayrı merkeze bölünmesinden söz edilmesi, yıllardır yürütülen bütünleşme çabalarını boşa çıkarabilir.
Kimin hangi makamı istediği, yetki ve kaynakların nasıl paylaşılacağı elbette demokratik temsil açısından önemlidir. Ancak bunlar, ortak geleceği tehlikeye atmanın gerekçesi olamaz. Gerek Kürdistan’da gerekse dünyanın dört bir yanında yaşayan Kürtler açısından, bu çekişmeler tarihsel sorunların yanında incir çekirdeğini doldurmayan meselelerdir. Pire için yorgan yakmanın siyasal sorumlulukla bağdaşır bir yanı yoktur.
Hiçbir makam, hiçbir parti çıkarı, Kürt halkının ortak geleceğinden daha değerli değildir. Federal Kürdistan’da yaşanacak bir gerileme yalnızca Hewlêr ve Süleymaniye’yi etkilemeyecektir. Kürtlerin farklı coğrafyalardaki kazanımları ve mücadeleleri birbirinden bağımsız değildir. Buradaki kurumsal bir parçalanma, başka yerlerdeki siyasal ve diplomatik çabaları da zayıflatacaktır.
Ortadoğu kazanının böylesine kaynadığı bir dönemde, geçmişteki Brakujî dönemlerinin yeniden hatırlanması bile kabul edilemez. Kürt halkına bu korkuyu yaşatmaya kimsenin hakkı yoktur. “Brakujî olmayacak” açıklamaları da yeterli değildir; böyle bir ihtimal siyasal gündemden bütünüyle çıkarılmalıdır.
Türkiye’de devam eden barış ve demokratik çözüm arayışları açısından da bu gelişmeler önem taşıyor. Kürt siyasetinde derinleşen ayrışmalar karşılıklı güveni zayıflatabilir. Buna karşılık uzlaşma kültürünün güçlenmesi, Kürtlerle birlikte yaşadıkları halkların ortak geleceğine de katkı sunacaktır.
Bugün ihtiyaç duyulan, farklılıkları ortadan kaldıran bir birlik değil, farklı siyasal çizgilerin birbirini tanıdığı ve ortak meselelerde birlikte davranabildiği demokratik bir anlayıştır.
Son dönemde Kürtlerin kolektif haklarının tanınmasına, demokratik ulusal birliğin geliştirilmesine ve farklı coğrafyalardaki hak arayışlarının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar umut vericidir. Ancak uluslararası alanda hakların tanınmasını isterken kendi aramızda demokratik uzlaşma geliştirememek ciddi bir çelişkidir.
Kürt siyasetinde birçok parti ve hareket bulunuyor. PKK, KDP ve YNK’nin ise tarihsel ağırlıkları nedeniyle sorumlulukları daha büyüktür. Aralarındaki düşünsel ve siyasal farklılıkların ortadan kalkması gerekmiyor. Önemli olan, ortak meselelerde birlikte hareket edebilecekleri kalıcı bir diyalog ve iş birliği zemini oluşturmalarıdır. Diğer partilerin ve toplumsal kurumların da yer alacağı bu zemin, hiçbir siyasal hareketin iradesini diğerine tabi kılmamalıdır.
Burada her Kürdün de önemli bir sorumluluğu var. Meselelere yalnızca mensubu olduğu ya da sempati duyduğu partinin penceresinden bakmamak. Rekabet içinde bulunduğu başka bir Kürt hareketinin yanlışından açık ya da gizli bir memnuniyet duymamak. Hele bu yanlışları kendi partisinin etki alanını genişletecek bir fırsat olarak görmemek.
Bir Kürt siyasal hareketinin kaybı, başka bir Kürt hareketinin kazancı olarak görülmemelidir. Asıl ölçü, ortaya çıkan sonucun Kürt halkına ne kazandırdığı ya da ne kaybettirdiğidir. Bu anlayış, her parçanın özgün koşullarını dikkate almayı da gerektirir. Başûr’daki federal yapının korunması ne kadar önemliyse, Rojava’da Kürtlerin henüz güvenceye kavuşmamış haklarının anayasal teminat altına alınması da o kadar önemlidir. Bakur’da Demokratik Toplum ve Barış Süreci’nin Kürtlerin eşit ve özgür yurttaşlık haklarına kavuşmasına imkân sağlaması ne kadar önemliyse, Rojhilat’ta Kürtlerin katliam tehdidinden korunması ve demokratik hak ve statü taleplerinin güvenceye kavuşması da aynı derecede önemlidir. Bunların hiçbiri diğerinden daha az değerli değildir. Ancak her yerde aynı siyasal modelin ya da yöntemin uygulanması da beklenemez. Her coğrafyanın kendine özgü koşulları vardır. Çözüm arayışları bu gerçekliği ve birlikte yaşayan halkların ortak iradesini gözetmelidir.
Kürt halkının çıkarı, başka halklarla çatışmakta değil; kimliğinin, dilinin, kültürünün ve demokratik haklarının güvence altında olduğu eşit ve onurlu bir ortak yaşam kurmaktadır. Ulusal birlik, bu hedefe karşıt değil, onu güçlendiren bir dayanışma zemini olmalıdır. Bu noktada Kürt siyasal tarihinin son yarım yüzyılına damgasını vuran üç önemli liderliğin mevcut konumlarına da değinmek gerekiyor.
Celal Talabani yaşamını yitirdi.Bundan ötürü Kürt halkı oldukça önemli bir politik ve diplomatik ustalıktan mahrumdur.Abdullah Öcalan ise İmralı’da, dış dünyayla iletişim imkânlarının son derece sınırlı olduğu koşullarda bulunuyor. Buna rağmen Öcalan’ın Türkiye’deki Kürt meselesini çatışma zemininden müzakere ve barış zeminine taşıma yönündeki girişimi önemlidir. Süreç henüz bütün sorunları çözmüş değil. Ancak siyasal müzakere imkânının güçlenmesi, Türkiye’de demokratik çözüm açısından dikkate değer bir gelişmedir.
Bu sürecin Rojava açısından da önemi bulunuyor. Suriye’de dengelerin henüz netleşmediği, Kürtlerin siyasal varlığının ve kazanımlarının tehdit altında olduğu bir dönemde, Rojava meselesinin müzakere gündeminde tutulması ve Kürtlerin siyasal özne konumlarını korumaları hayati önem taşıyor.
Basına yansıyan bilgiler, Öcalan’ın KDP ile YNK arasındaki sorunların çözümüne katkı sunmaya çalıştığına ve Rojhilat’taki gelişmelerle de ilgilendiğine işaret ediyor. Bu girişimlerin kapsamı henüz bütün açıklığıyla bilinmiyor. Ancak sınırlı iletişim koşullarında farklı alanlardaki sorunlara çözüm arayışını sürdürmesi önemlidir.
Mesud Barzani ise tarihsel deneyimi, siyasal ilişkileri ve hareket imkânlarıyla doğrudan inisiyatif geliştirebilecek konumda. Bu nedenle sorumluluğu yalnızca KDP ile sınırlı olmamalı. Kuşkusuz hiçbir liderin diğer siyasal çizgilerin iradesini tek başına temsil etmesi beklenemez. Ancak tarihsel liderlik de yalnızca kendi partisinin çıkarlarını korumakla ölçülemez.
Bugün Mesud Barzani’den beklenen, Kürtler arasındaki ihtilafların çözümünde partiler üstü sorumluluk üstlenmesi ve sahip olduğu siyasal nüfuzu demokratik uzlaşmanın hizmetine sunmasıdır. Bu, diğer siyasal hareketlerin iradesinin Barzani’ye devredilmesi demek değildir. Tam tersine, herkesin kendi iradesiyle katılabileceği ortak bir zeminin oluşturulmasına öncülük etmesi demektir. Celal Talabani’nin yokluğu ve Abdullah Öcalan’ın içinde bulunduğu koşullar, böyle bir girişimin önemini daha da artırıyor.
Elbette ulusal birlik yalnızca liderlerin uzlaşmasıyla sağlanamaz. Bunun demokratik bir kültüre dayanması gerekir. Kürt siyasal yaşamında feodal ilişkilerden miras kalan, gücü ve çoğunluğu belirleyici gören anlayışın izleri bugün de sürüyor. Oysa demokrasi, yalnızca çoğunluğun iradesini kabul etmek değildir. Azınlıkta kalanın ve daha zayıf olanın haklarını da korumaktır. Siyasal çoğunluk ya da askerî güç, diğerlerinin hukukunu yok sayma gerekçesi olamayacağı gibi, azınlıkta olmak da ortak kurumların işleyişini engelleme hakkı vermez.
Gerçek siyasal büyüklük, kendinden daha zayıf olanı teslim almakta değil, onun hukukunu koruyabilmektedir. KDP ile YNK arasındaki sorun da bu anlayışla çözülmelidir. Mesele, kimin kendi koşullarını diğerine kabul ettireceği değil, herkesin hakkının nasıl güvence altına alınacağıdır.
Kürt toplumunun inançsal, mezhepsel, dilsel ve lehçesel farklılıkları tarih boyunca ayrıştırma politikalarına malzeme yapılmaya çalışıldı. Bu farklılıkları demokratik bir zenginliğe dönüştürmek gerekirken, parti çekişmeleriyle yeni bölünmeler yaratmanın hiçbir haklı gerekçesi olamaz.
Kürt halkı, uzun mücadele tarihi boyunca çok sayıda saldırı, baskı ve gerilemeyle karşılaştı. Bunlara direndi, kimi zaman kaybettiği mevzileri yeniden kazandı. Ancak dış müdahalelerin yarattığı kayıplarla kendi siyasal öncülüklerinin yetersizliklerinden kaynaklanan kayıplar aynı değildir.
Kürt halkı dışarıdan gelen saldırılara direnebilir. Ama kendi siyasal temsilcilerinin dar parti hesaplarıyla yarattığı gerilemeleri kabul etmeyecek, tarihsel olarak da affetmeyecektir.
Ehmedê Xanî, üç yüz yılı aşkın bir süre önce Kürtlerin parçalanmışlığını ve ortak siyasal iradeden yoksun oluşunu temel sorunlardan biri olarak ortaya koymuştu. Aradan geçen yüzyıllara ve elde edilen bütün kazanımlara rağmen aynı yetersizlikleri hâlâ aşamamış olmak, ciddi bir tarihsel çelişkidir. Bu sorunun bugün dar iktidar hesaplarıyla yeniden üretilmesi, yalnızca eleştirilecek değil, utanılacak bir durumdur.
Bugün KDP ve YNK’nin önündeki görev açıktır: Krizi zaman kaybetmeden çözmek, demokratik uzlaşma temelinde ortak hükümeti kurmak ve Federal Kürdistan Bölgesi’nin kurumsal bütünlüğünü güvence altına almak.
PKK, KDP ve YNK başta olmak üzere bütün Kürt siyasal hareketlerinin önündeki daha geniş sorumluluk ise demokratik ulusal birlik arayışını somut bir iş birliğine dönüştürmektir. Bu birlik, her coğrafyanın özgün koşullarına saygı duymalı; Kürtlerin haklarını, birlikte yaşadıkları halkların haklarıyla karşı karşıya koymamalıdır.
Kürtlerin ortak geleceği, başka halkların kaybetmesine bağlı değildir. Eşitlik, karşılıklı tanınma ve barış içinde ortak yaşam, bu geleceğin güvencesidir.
Ortadoğu’da dengeler yeniden şekillenirken Kürtlerin geçmişteki ayrışmaları yeniden üretmeye tahammülü yoktur. Halkın siyasal liderliklerden beklentisi, kimin daha güçlü olduğunu göstermeleri değil, birlikte ne kadar güçlü olabileceklerini ortaya koymalarıdır.
Temsil konumundaki bütün siyasal liderliklerin, parti yöneticilerinin ve siyasal hareketlerin bu sorumluluğu görmesi gerekiyor. Çünkü hiçbir parti, hiçbir lider ve hiçbir siyasal gelenek, Kürt halkının ortak geleceğinden daha büyük değildir.
Kürtlerin birliği hiçbir partinin lütfu değil, Kürt halkının hakkıdır. Bu hakkın önünde duran, dar siyasal çıkarları uğruna ortak geleceği tehlikeye atan her tutum, kimden gelirse gelsin, halkın vicdanında ve tarihin hükmünde mahkûm olacaktır. Çünkü tarihsel sorumluluk, hangi makamın elde edildiğiyle değil, bir halkın geleceği söz konusu olduğunda hangi makamdan vazgeçilebildiğiyle ölçülür.
