Paris’in iki asırlık mezarlığında Balzac’ın romanlarından Chopin’in müziğine, Paris Komünü’nün kurşuna dizilen savaşçılarından Osmanlı sürgünlerine uzanan bir tarih yatıyor.
Yılmaz Güney, Ahmet Kaya ve Dr. Abdurrahman Qasimlo’nun mezarları ise bu büyük hafızanın Kürdistan ve Türkiye’ye uzanan izlerini taşıyor.
Ahmet Kaya’nın ölümünün üzerinden 26 yıl geçti. Onu kaybettiğimiz 16 Kasım gününde yayımlanacak bir yazı hazırladım.
O günleri yeniden hatırlarken aklıma bir kez daha Père-Lachaise geldi.
Paris’in doğusunda, yokuşları, yaşlı ağaçları ve dar taş yollarıyla küçük bir şehri andıran bu mezarlıkta Ahmet Kaya yalnız değil. Birkaç dakikalık yürüyüş mesafesinde Yılmaz Güney yatıyor.
Bir başka bölümde Dr. Abdurrahman Qasimlo. Biraz daha ileride Chopin, Balzac, Oscar Wilde ve dünyanın dört bir yanından gelip hayatı Paris’te son bulan başka insanlar…
Paris’te sonbahar, ağaçlardan önce mezar taşlarına iner. Sararmış yapraklar eski isimlerin üzerini örter, yağmur mermerlerin arasından süzülür.
Şehrin gürültüsü birkaç sokak ötede sürüp giderken Père-Lachaise’da başka bir zaman yaşanır. Burada yıllar takvimlerden değil, taşlara kazınmış iki tarih arasından okunur.
Bir mezarın üzerinde mermerden yapılmış bir melek, diğerinde kırılmış bir haç, biraz ileride küçük bir aile şapeli…
Dar yolların iki yanında yükselen anıtlar, eski bir şehrin sokaklarını hatırlatır. Kimi mezarlar gösterişli heykellerle süslüdür, kimilerinin yazıları bile güçlükle seçilir.
Père-Lachaise, Paris’in en çok ziyaret edilen yerlerinden biridir. Gün boyunca yollarında kalabalıklar görülür.
Kimi elindeki haritayla ünlü bir sanatçının mezarını arar, kimi bir ismin yerini öğrenmek için görevlilere danışır. Bazılarıysa yalnızca ağaçların arasında yürümek, şehrin gürültüsünden uzaklaşmak için gelir.
Chopin, Oscar Wilde, Édith Piaf, Jim Morrison, Balzac… Dünyanın farklı ülkelerinden gelen ziyaretçilerin aradığı isimler de birbirinden farklıdır.
Türkiye’den ve Kürdistan’dan Paris’e gelenler arasında ise Yılmaz Güney ile Ahmet Kaya’nın mezarlarını görmek isteyenler vardır.
Père-Lachaise yalnızca ünlülerin gömüldüğü bir yer değil. Fransa’nın siyasi mücadeleleri, Avrupa’nın kültürel tarihi ve dünyanın farklı coğrafyalarından Paris’e uzanan hayatlar burada buluşuyor.
Paris’in istemediği mezarlık
Père-Lachaise, 21 Mayıs 1804’te Napolyon Bonapart döneminde açıldı. O yıllarda Paris büyüyor, şehir merkezindeki mezarlıklar doluyor, yüzyıllardır kullanılan defin alanları ciddi sağlık sorunları yaratıyordu.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, 18. yüzyılın sonunda kapatılan Cimetière des Innocents idi. Burada biriken insan kalıntıları, çevrede yaşayanlar için büyük bir hijyen meselesine dönüşmüştü.
Paris yönetimi yeni mezarlıkları yerleşim merkezlerinin dışına kurmaya başladı. Père-Lachaise da bu düzenlemenin bir parçasıydı.
Bulunduğu arazi eskiden Mont-Louis adıyla biliniyordu. Fransa Kralı XIV. Louis’nin günah çıkarma papazı François d’Aix de La Chaise bir dönem burada yaşamıştı. Mezarlık adını ondan aldı.
Ancak ilk yıllarda Parisliler buraya pek ilgi göstermedi. Şehrin dışında sayılan tepelik alana yakınlarını gömmek istemiyor, alıştıkları mahalle mezarlıklarını tercih ediyorlardı.
Yöneticiler bu ilgisizliği değiştirmek için ilginç bir yol buldu.
1817’de Molière ve La Fontaine’e atfedilen kalıntılar Père-Lachaise’a nakledildi. Aynı yıl, Orta Çağ’ın ünlü âşıkları Héloïse ile Abélard’ın anıt mezarı da buraya taşındı.
Bu girişim mezarlığın kaderini değiştirdi. Ünlülerin mezarları ziyaretçi çekmeye başladı. Zamanla Père-Lachaise, Paris’in en çok tanınan defin alanlarından birine dönüştü.
Ölümde bile şöhretin bir karşılığı vardı.
Mezar taşlarından oluşan bir şehir
Yaklaşık 44 hektarlık alana yayılan Père-Lachaise, Paris şehir sınırları içindeki en büyük mezarlıktır. Yetmiş bini aşkın mezar ve anıtıyla küçük bir şehir görünümündedir.
Tasarımında mimar Alexandre-Théodore Brongniart’ın imzası bulunur. Brongniart, arazinin doğal eğimlerini ve ağaçlarını koruyan bir düzen oluşturdu.
Bu nedenle mezarlığın yolları birbirine benzemez. Geniş caddeler dar patikalara, taş merdivenler küçük meydanlara açılır.
Bazı bölümlerde yüksek anıtlar sıralanırken birkaç adım ötede gösterişsiz mezarlar görülür.
19. yüzyılın varlıklı Parisli aileleri burada küçük mimari eserler yaptırdı. Gotik üslupta şapeller, mermer sütunlar, heykeller ve süslü lahitler mezarlığın karakterini oluşturdu.
Bu anıtlar, dönemin toplumsal farklılıklarını da yansıtır. Bazı aileler ölümden sonra bile servetlerini ve itibarlarını görünür kılmak istemiştir. Başka mezarlarda ise yalnızca bir isim ve iki tarih bulunur.
Père-Lachaise aynı zamanda büyük bir açık hava heykel müzesidir. Anıtların bir bölümü dönemin tanınmış heykeltıraşları tarafından yapılmıştır. Mezarların arasındaki yaşlı ağaçlar, taş yapıların sertliğini yumuşatır.
Paris’in merkezinde, ölümün çevresinde gelişmiş kendine özgü bir mimari ve peyzaj dünyası vardır.
Balzac’tan Proust’a, Chopin’den Oscar Wilde’a
Père-Lachaise’ın ünü, burada yatan sanatçı ve düşünürlerle büyüdü. Mezarlığın yollarında yürümek, Avrupa kültür tarihinin farklı dönemleri arasında dolaşmak gibidir.
Fransız edebiyatının büyük romancılarından Honoré de Balzac, 48. bölümde yatıyor. İnsanlık Komedyası başlığı altında topladığı eserlerinde Fransız toplumunun sınıflarını, para ilişkilerini, tutkularını ve iktidar mücadelelerini anlattı.
Yaşadığı dönemin toplumsal hayatını bütün çelişkileriyle edebiyata taşıdı.
Marcel Proust’un mezarı ise 85. bölümde bulunuyor. Kayıp Zamanın İzinde adlı eseriyle hafızayı, zamanı ve insanın geçmişle kurduğu ilişkiyi roman sanatının merkezine yerleştirdi.
Geçmişin izlerini arayan yazarın mezarı, bugün Paris’in en büyük hafıza mekânlarından birinde.
Molière ile Jean de La Fontaine de burada. Fransız tiyatrosunun ve edebiyatının bu iki önemli ismi, mezarlığın ilk yıllardaki ün kazanma çabalarının da parçası oldu.
Polonyalı besteci Frédéric Chopin’in hikâyesi ise Père-Lachaise’ın sürgün ve vatan özlemiyle örülü tarihine başka bir anlam katıyor.
Paris’te hayatını kaybeden bestecinin bedeni buraya defnedildi, kalbi ise Varşova’ya götürüldü.
Bedeni Paris’te, kalbi doğduğu ülkede kaldı.
Fransız romantik resminin önemli temsilcilerinden Eugène Delacroix da burada yatıyor.
Halka Yol Gösteren Özgürlük tablosuyla devrim düşüncesini resim tarihinin unutulmaz görüntülerinden birine dönüştürdü.
Medusa’nın Salı tablosuyla tanınan Théodore Géricault’nun mezarı da sanatseverlerin uğradığı yerlerden biri.
Carmen operasının bestecisi Georges Bizet, tiyatro sanatçısı Sarah Bernhardt, şair Guillaume Apollinaire ve yazar Colette de Père-Lachaise’ın sakinleri arasında.
İrlandalı yazar Oscar Wilde’ın mezarı ise en çok ziyaret edilen anıtlardan biri. İngiltere’de yaşadığı yargılama ve hapis yıllarının ardından Fransa’da hayatını kaybeden Wilde’ın mezarı, heykeltıraş Jacob Epstein’ın yaptığı kanatlı figürle tanınıyor.
Amerikalı rock müzisyeni Jim Morrison’ın mezarı da dünyanın farklı ülkelerinden gelen hayranlarını çekiyor. The Doors grubunun solisti, Paris’te 27 yaşında hayatını kaybetti.
Fransız şarkıcı Édith Piaf, Yves Montand ve Simone Signoret de burada yatıyor.
Dünyanın en tanınmış opera sanatçılarından Maria Callas’ın külleri bir süre mezarlığın kolumbaryumunda saklandı.
Daha sonra Ege Denizi’ne serpildi. Bugün Père-Lachaise’da kendisini hatırlatan bir anma levhası bulunuyor.
Mezarlığın düşünce ve bilim tarihindeki isimleri de dikkat çekici. Mısır hiyerogliflerinin çözülmesinde belirleyici rol oynayan Jean-François Champollion, sosyolojinin kurucu isimlerinden Auguste Comte ve toplumsal eşitsizlikleri inceleyen Pierre Bourdieu burada yatıyor.
Bir başka isim, Paris’in bugünkü görünümünü belirleyen Baron Haussmann. Napolyon III döneminde geniş bulvarları ve yeni şehir düzeniyle başkenti dönüştüren Haussmann, şimdi değiştirdiği şehrin en eski mezarlıklarından birinde.
Balzac’ın romanlarında anlattığı toplum, Delacroix’nın resmettiği devrim, Chopin’in müziği ve Proust’un aradığı kayıp zaman, birkaç kilometrelik taş yolların arasında buluşuyor.
Fakat Père-Lachaise’ın en önemli tarihî anıtlarından biri, ünlü bir sanatçının mezarı değil, eski bir duvar.
Kurşuna dizilenlerin duvarı: Mur des Fédérés
1871 yılının Mayıs ayında Père-Lachaise, Paris tarihinin en kanlı olaylarından birine sahne oldu.
Fransa-Prusya Savaşı’nın ardından Paris’te kurulan devrimci komün yönetimi, Versailles merkezli hükümetin askerî müdahalesiyle karşı karşıyaydı.
Mayıs ayının son haftasında hükümet birlikleri Paris’e girdi. Sokaklarda barikatlar kuruldu, çatışmalar mahalle mahalle yayıldı.
Tarihe Semaine Sanglante, yani Kanlı Hafta olarak geçen günlerde binlerce insan öldürüldü. Çatışmalar Père-Lachaise Mezarlığı’nın içine kadar uzandı.
28 Mayıs 1871’de, geleneksel tarih anlatımına göre 147 Komün savaşçısı mezarlığın bir duvarı önünde kurşuna dizildi.
Bugün Mur des Fédérés olarak bilinen bu duvar, Fransa’nın işçi hareketi ve devrimci tarihinde önemli bir hafıza mekânı.
Aradan bir buçuk asırdan fazla zaman geçti. Hükümetler ve siyasi hareketler değişti, fakat duvar yerinde kaldı.
Her yıl insanlar önüne çiçekler bırakıyor, Paris Komünü’nü ve öldürülenleri anıyor.
Mezarlığın bu bölümünde gösterişli bir anıt yoktur. Taş bir duvar, önünde bırakılmış çiçekler ve geçmişin ağır sessizliği vardır.
Bir zamanlar kurşuna dizilen insanların önünde durduğu duvar, sonraki kuşaklar için özgürlük, eşitlik ve toplumsal mücadele arayışlarının simgelerinden birine dönüştü.
Osmanlı’dan kalan izler
Père-Lachaise’ın Osmanlı coğrafyasıyla ilişkisi, Cumhuriyet’in kuruluşundan çok daha eskiye dayanıyor.
1856 yılında Osmanlı diplomatik girişimleri sonucunda mezarlığın 85. bölümünde Müslümanlara ayrılmış özel bir defin alanı oluşturuldu.
Burada küçük bir cami de inşa edildi. 19. yüzyıl Paris’inin dinî ve kültürel çeşitliliğini gösteren bu yapı daha sonra kaldırıldı; bugün yerinde bir cami yok.
O dönemde Paris, Osmanlı diplomatlarının, öğrencilerinin, aydınlarının ve siyasi muhaliflerinin uğradığı önemli Avrupa başkentlerinden biriydi.
Kimileri eğitim ya da diplomatik görev için gelmişti. Kimileri ise İstanbul’daki siyasi mücadelelerden uzaklaşmak zorunda kalmıştı.
Sultan II. Abdülhamid’e muhalefetiyle tanınan Damat Mahmud Celaleddin Paşa’nın hikâyesi de bu sürgün tarihinin parçalarından biri.
Paşa 17 Ocak 1903’te Brüksel’de öldü, birkaç gün sonra Père-Lachaise’a defnedildi. Naaşı ancak İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra, 1908’de İstanbul’a taşınabildi.
Osmanlı İmparatorluğu yıkıldı, Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Paris ise farklı dönemlerde Türkiye’den gelen insanların yaşadığı, çalıştığı, yazdığı ve kimi zaman sığındığı bir şehir olmayı sürdürdü.
Sürgünde son bulan üç hayat
Père-Lachaise’ın yolları arasında Kürtlerin yakın tarihinde önemli yer tutan üç isim bulunuyor: Yılmaz Güney, Ahmet Kaya ve Dr. Abdurrahman Qasimlo.
Yılmaz Güney, sinemasını yoksulların, ezilenlerin ve özgürlük arayan insanların hikâyelerine adadı.
Umut, Sürü ve Yol gibi filmleriyle toplumsal gerçekçi ve devrimci sinemanın önemli temsilcilerinden biri oldu. Kürtlerin yaşamı, toplumsal baskılar ve eşitsizlikler eserlerinde güçlü biçimde yer buldu.
1982’de senaryosunu yazdığı, Şerif Gören’in yönettiği Yol, Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye’yi Costa-Gavras’ın Missing filmiyle paylaştı.
Güney o sırada artık ülkesinden uzaktaydı. 1984’te Paris’te hayatını kaybetti ve Père-Lachaise’ın 62. bölümüne defnedildi.
Ahmet Kaya’nın hikâyesi ise şarkılarla hatırlanıyor. Yoksulluğu, ayrılığı, hapishaneleri, sevgiyi ve vatan hasretini anlattı.
1999 yılında bir ödül töreninde Kürtçe şarkı söylemek istediğini açıklamasının ardından sert tepkilerle ve hukuki süreçlerle karşılaştı.
Türkiye’den ayrılarak Paris’e yerleşti. 16 Kasım 2000’de burada hayatını kaybetti ve mezarlığın 71. bölümüne defnedildi.
İran’ın Kürt bölgesi Rojhilat’tan Dr. Abdurrahman Qasimlo ise İran Kürdistan Demokrat Partisi’nin lideriydi. Kürtlerin siyasi ve kültürel hakları için uzun yıllar mücadele etti.
13 Temmuz 1989’da Viyana’da, İran temsilcileriyle yürütülen görüşmeler sırasında öldürüldü.
Aynı masada partisinin Avrupa temsilcisi Abdullah Qaderi Azer ile arabulucu olarak bulunan Iraklı Kürt akademisyen Fazıl Resul da hayatını kaybetti.
Suikastın arkasında İran devletinin bulunduğuna ilişkin ciddi suçlamalar ortaya atıldı; İran yönetimi bu suçlamaları reddetti.
Qasimlo ile Qaderi Azer’in cenazeleri Paris’e getirildi ve 20 Temmuz’da Père-Lachaise’a defnedildi.
Üç farklı hayat, üç farklı mücadele ve sonunda aynı mezarlık.
Biri kamerasıyla, biri sesiyle, diğeri siyasi mücadelesiyle iz bıraktı.
Yılmaz Güney ve Ahmet Kaya’nın mezarlarında taze çiçekler
Yılmaz Güney ve Ahmet Kaya’nın mezarlarının önünde sık sık taze çiçekler görülüyor. Kimi ziyaretçi bir fotoğraf çekiyor, kimi sessizce bekliyor. Bazılarıysa çiçeğini bırakıp ayrılıyor.
Paris’e gelen herkesin görmek istediği yerler Eyfel Kulesi, Louvre Müzesi ya da Seine Nehri kıyılarıyla sınırlı değil. Père-Lachaise, Paris’e gelen Kürtlerin ve Türklerin ilk uğrak yerlerinden biri.
İki sanatçının ölümünün üzerinden yıllar geçti. Güney’in filmleri, Kaya’nın şarkıları yeni kuşaklara ulaşmaya devam ediyor.
Mezarlarının önündeki çiçekler de bu bağın sessiz bir ifadesi.
Paris’te kalan başka hayatlar
Père-Lachaise’da Türkiye ile bağlantılı başka hayatlar da var.
Türkçe ve Fransızca romanlar yazan Osman Necmi Gürmen, 2015’te hayatını kaybetti ve mezarlığın 49. bölümüne defnedildi.
Bu mezar, Paris’in yalnızca siyasi sürgünlerin değil, yazarların ve başka ülkelerde yeni hayatlar kuran insanların da şehri olduğunu hatırlatıyor.
Taşların arasında kalan hayatlar
Père-Lachaise’da akşam yaklaşırken ışık değişir. Ağaçların gölgeleri uzar, mezar taşlarının üzerindeki isimler yavaş yavaş karanlığa karışır.
Ziyaretçiler kapılara yönelir. Kimi elindeki mezarlık haritasını katlar, kimi son bir fotoğraf çeker. Mezarların önüne bırakılan çiçekler yerlerinde kalır.
Paris’in sokaklarında hayat devam eder. Metro istasyonları dolar, kafelerin ışıkları yanar, insanlar evlerine döner.
Mezarlığın içinde ise iki yüzyılı aşan bir tarih sessizce durur.
Napolyon döneminin Paris’i, 1871 Komünü’nün kanlı günleri, 19. yüzyılın sanatçıları, Osmanlı sürgünleri ve Türkiye’den gelen hayatlar…
Bir zamanlar birbirinden habersiz yaşamış insanlar, şimdi aynı ağaçların altında yatıyor.
Bazılarının mezarına çiçekler bırakılıyor. Bazılarının adını artık kimse hatırlamıyor.
Bazı mezarların hikâyesi ise Paris’in sınırlarını çoktan aşmıştır. Yılmaz Güney’in filmleri, Ahmet Kaya’nın şarkıları, Qasimlo’nun siyasi mücadelesi hâlâ uzak coğrafyalarda hatırlanıyor.
Père-Lachaise’da binlerce mezar var. Her taşın üzerinde bir isim, iki tarih… Ama bazı taşların altında, bir insanın ömründen çok daha uzun süren bir vatan hasreti yatıyor.




