Kamışlo’nun kuruluşunun üzerinden 20 Ağustos 2026 itibarıyla tam yüz yıl geçiyor. Küçük bir coğrafyadan büyük bir şehre uzanan bu süreç, tarih boyunca birçok önemli gelişmeye ve toplumsal değişime sahne oldu.
Kürt tarihi araştırmacısı ve yazarı Bradost Mîtanî, Kamışlo’nun kuruluş sürecine dair ANHA’ya yaptığı değerlendirmede, “Kamışlo şehrinin kurulmasının üzerinden yüzyıldan fazla bir süre geçti. Fransız yetkililer 1925 yılında Kamışlo şehrinin kurulması kararını aldı ve 20 Ağustos 1926’da projeyi hayata geçirdiler” ifadelerini kullandı.
Kamışlo nasıl kuruldu?
1926 yılından önce “Beriya Mêrdînî” olarak bilinen bölge, Mardin’in güneyinde yer alıyordu ve tarım arazileri, yabani otlar ile kamışlıklarıyla tanınıyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı sonrasında yıkılması ve Sykes-Picot Anlaşması ile bölgenin kaderi değişti. Özellikle 1921 Ankara Anlaşması çerçevesinde Berlin-Bağdat tren yolu iki devletin sınırı kabul edildi ve tarihi Nusaybin şehri ikiye bölündü.
Fransa, Cizre bölgesinin Suriye tarafında idari, askeri ve ekonomik bir merkez kurma ihtiyacı duyması üzerine 1926 yılında Ceqceq Nehri kenarında, Nusaybin’in karşısında Kamışlo projesini başlattı.
Kamışlo ismini nereden alıyor?
Şehrin ismi bölgedeki yoğun kamışlıklardan gelmektedir. Kürtçe ve Türkçede “qamîş”, Süryanicede ise “zalîn” olarak adlandırılan bölge, Kürtler tarafından Kamışlo olarak anıldı. Baas rejiminin iktidara gelmesinden sonra isim Qamişlî olarak değiştirilse de eski Mardinli ve Mehelli aileler arasında “El Qamişliye” adıyla da bilindi.
Paris modeline göre inşa edildi
Fransız yetkililer tarafından planlanan şehrin inşası, ünlü Yunan mimar ve mühendis Charalambis tarafından tasarlandı. Planlaması Paris’in küçük bir modelini andırdığı için şehir halk arasında “Küçük Paris” olarak da anıldı. 1926 yazında Fransız ordusunun karargâhını buraya taşımasıyla kent, stratejik bir nitelik kazandı.
Toplumsal bir mozaik
Kamışlo, kuruluşundan itibaren farklı kimlikleri bünyesinde barındıran bir cazibe merkezi oldu. Mîtanî, kentin bu yapısını şu sözlerle özetledi:
“Kamışlo’nun tarihi sadece farklı olmakla kalmıyor; burası, farklı bölgelerden gelen Süryaniler, Türkiye’den göç eden Ermeniler ve Britanya’nın yerleştirdiği Asuriler gibi birçok halkın bir arada yaşadığı bir yerdir. Şeyh Said isyanından sonra birçok Kürt Qamişlo’ya geçti. Araplardan ise El Tey aşireti şehrin güneyine yerleşti.”
Baas rejimi döneminde demografik yapıyı değiştirmek amacıyla Mexmûrî olarak bilinen grupların da buraya yerleştirildiği ve zamanla şehrin büyümesiyle Hilêliyê, Enteriyê, Mehmeqiyê gibi çevre köylerin de kentin mahallelerine dönüştüğü kaydedildi.
Ekonomik ve ticari gelişme
1927’de belediye teşkilatının kurulması ve Ebdulrezaq Çelebî’nin başkanlığa getirilmesiyle idari adımlar atıldı. 1928’de tren hattına bağlanması, kenti Halep, Musul ve Bağdat arasındaki ticaretin merkezine yerleştirdi.
15 Aralık 1937’de Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle “büyük şehir” statüsü kazanan Kamışlo; Ezra Çarşısı gibi önemli ticaret merkezlerine ev sahipliği yaptı. 1930’lu yılların sonlarında ise şehre elektrik ulaştırıldı ve tarımda mekanizasyon süreci başladı.
Petrol, mimari ve kültürel zenginlik
Yüzyılın sonlarına doğru Rimêlan, Siwêdiyê ve Qereçox’ta petrolün bulunması kenti yabancı ve yerli şirketlerin üssü haline getirdi. Askeri havalimanı sivil uçuşlara açılarak Şam ve dünyaya bağlandı.
Kültürel anlamda da bir cazibe merkezi olan Kamışlo, çok sayıda şair, yazar ve sanatçı yetiştirdi. Amûdê, Dêrik, Girkê Legê ve Tirbespiyê gibi çevre ilçe ve kasabaların ticaret ve kültür merkezi olmayı sürdürdü.
Dönüşüm süreci
Suriye’deki kriz süresince güvenlik ve siyasi açıdan büyük sarsıntılar yaşayan Kamışlo, Özerk Yönetim’in ilanından sonra yerel kurumların örgütlendiği ve krizlere rağmen büyümeye devam eden bir merkez olma özelliğini korudu. (ANHA)
