Bir kasabada yıllarca aynı anons yapılır: “Derenin üzerine bir köprü yapılacak.” Sular yükselir, dereler taşar… Anons tekrar eder: “Köprü yapılacak.” İlk zamanlar insanlar buna inanır. Beklerler. Ama her yağmurda evleri su basar, yollar kapanır, insanlar zarar görür. Sular çekilir, hayat normale döner… Anons yine yapılır. Sonra yine yağmur, yine taşkın ve zarar ziyan…
Zamanla insanlar şunu fark eder: Söylenen değişmiyor ama yaşanan da değişmiyor. İşte bu noktadan sonra sorgulama başlar: Gerçekten bir plan var mı? Köprüye ait bir proje, bir hazırlık ya da somut bir adım? Çünkü hiçbir köprü sözle kurulmaz… Ve karşılığı olmayan her anons zamanla ciddiyetini kaybeder. O günden sonra anonslar devam eder. Fakat insanlar artık duyduklarına değil, önlerine konacak plana odaklanır… Kasabanın yazgısı bu sayede değişir.
Bugünlerde barış süreci, biraz böyle bir hikâyeye benziyor… Barış, sıkça duyulan bir kelimeye dönüştü; fakat her telaffuz onu güçlendirmek yerine anlam ve ağırlık kaybına neden oldu. Gereği yapılmayan her söz zamanla kendi yükünü taşımakta zorlanır. Oysa barış sıradan bir kelimenin ötesinde bir iklimdir; varlığına inanılması, onun hissedilmesini gerektirir.
Demokrasi de öyle… Sandıklara indirgenmiş bir ritüel değil; insanların birbirine zarar vermeden konuşabildiği, itiraz edebildiği, var olabildiği bir hayat biçimi… Bu yüzden biri eksikse diğeri de eksiktir. Barışın olmadığı yerde demokrasi aldatıcı bir vitrin süsü; demokrasinin olmadığı yerde ise barış, ertelenmiş bir sessizliktir.
Barış ve Demokratik Toplum Süreci ile başlayan yeni dönem, ilk duyulduğunda birçok insanda bitmekte olan bir umudu kıpırdattı. Trafikte bozulan bir ambulansın sireninin yeniden duyulması gibi… Yaralı beklentiler, acılı travmalar, geleceğe dair kırılgan umutların taşındığı bir ambulans… Amaç basitti aslında: Ambulansın artık bekletilmemesi ve hızla menziline ulaştırılması…
Başlangıçta Kürt tarafının attığı adımlar sayesinde ambulans epey hızlandı, mesafe katetti. Fakat bir süre sonra yine yavaşladı. Şimdilerde siren hâlâ çalıyor fakat araç ilerlemiyor…
Sürece dair “irade devam ediyor” mesajları verilse de yolda bir tıkanma hâli hissediliyor. Dışarıdan bakıldığında direksiyon çevriliyormuş gibi yapılıyor fakat ayak frende. Bu sadece teknik bir metafor değil; güven duygusunu kemiren bir gerçekliğin ifadesi. Çünkü insanlar sözlere değil, hareketlere bakar. Hareket yoksa sesler giderek yankıya, bir anlamda yanılsamaya dönüşür.
Oysa barış süreçlerinin dili soyut değildir; somut adımlarla konuşur. Bir mahkeme kararının uygulanması, bir gazetecinin özgürce yazabilmesi, bir siyasetçinin düşüncesinden ötürü cezalandırılmaması… Bunlar küçük ayrıntılar değil, barışın nabzını tutan ana damarlardır. Bu damarlar tıkalıysa “süreç” dediğimiz şeyin dolaşımı da durur.
Bugün yaşanan tam olarak budur: Akışkan olması gereken bir sürecin katılaşması.
Hukukun üstünlüğü, bir devletin kendine verdiği en temel sözdür. Bu söz tutulmadığında sadece bireyler değil, toplumun bütünü bir belirsizlik içinde yaşamaya başlar. Montesquieu’nun hatırlattığı gibi, hukukun olmadığı yerde özgürlükten söz etmek mümkün değildir.
Böyle bir durumda barış, kaygan bir zeminden farksızdır. Adaletin geciktiği her an, aslında toplumun geleceğinden çalınan zamandır. Bekletilen her karar, ötelenen her hak; sadece bugünü değil yarını da yaralar.
Benzer bir daralma, siyasetin alanında da hissediliyor. Oysa demokrasi, farklı seslerin bir arada var olabilme cesaretidir. Sesler kısıldığında geriye sadece yankı kalır. Yankı ise gerçek bir diyalog değildir. Siyasi alan daraldıkça toplum konuşmaz, susar; ama suskunluk hiçbir zaman uzlaşma anlamına gelmez.
Basın üzerindeki baskılar, bu sessizleşmenin en görünür hâlidir. Çünkü özgür bir toplum, kendini aynada görebildiği ölçüde gelişir. O ayna kırıldığında ya da sürekli buğulandırıldığında, toplum kendi gerçeğini seçemez hâle gelir.
Orwell, “Özgürlük çoğu zaman insanların duymak istemediklerini söyleyebilme hakkıdır,” der. Bu hakkın zayıfladığı bir yerde sadece gazeteciler değil, hakikatin kendisi de baskı altına alınır.
Kayyım uygulamaları da bu tablonun başka bir yüzünü oluşturuyor. Seçimle gelenin yerine atama ile gelenin geçmesi, sadece bir yönetim değişikliği değil, iradenin yer değiştirmesidir. Ve bu, tekrar eden bir pratiğe dönüştüğünde artık mesele bir istisna değil, sistemin kendisi hâline gelir.
Güven dediğimiz şey açıklamalarla değil, deneyimlerle kurulur. Halkın güveni sarsıldığında hiçbir sürecin sağlıklı ilerlemesi mümkün değildir. Bu yüzden siyaset; sadece ne söylendiğiyle değil, ne yapıldığıyla ölçülür.
Tüm bunlar olurken emek, itiraz ve örgütlenme alanlarının da daraldığı görülüyor. Oysa sıkça vurguladığımız gibi barış; sadece silahların susması değil, insanların korkmadan konuşabildiği, itiraz edebildiği, birlikte yaşayabildiği bir zemindir. Bu zemin daraldıkça barış da nefessiz kalır.
Önceki yazılarda da belirtmiştim: Barış gerçekten isteniyor mu, yoksa sadece konuşuluyor mu?
Hız yapılması gereken bir yolda frene basmak doğru değildir. Bu, sadece ilerlemeyi yavaşlatmaz; arkadan gelen tüm ihtimalleri de tehlikeye atar.
Bir otobanda minimum hızın altına düşmek nasıl riskliyse, barış süreçlerinde de gerekli adımların altına düşmek benzer sonuçlar doğurur. Görünürde bir hareket vardır ama gerçekte bir tıkanma yaşanır.
Bugün yaşanan durum tam da buna uyuyor. Eski reflekslerle yeni bir gelecek kurmaya çalışmak, harabe bir temel üzerine bina inşa etmekten farksızdır. Öcalan şahsında müzakerelerin statü meselesi, umut hakkı, demokratik alanın genişletilmesi, politik tutsakların tahliyesi, Kürt meselesinin kök ana başlıklarıyla ilgili hususlar v.d. eski ezberlerle yaklaşılmayacak kadar önemli, ciddi ve tarihî başlıklardır.
Mandela’nın söylediği gibi barış; sadece ulaşılacak bir hedef değil, o hedefe giderken izlenen yolun kendisidir. Yol yanlışsa varılacak yer de doğru olmaz.
Barış ile demokrasi arasındaki bağ tam da burada belirleyici hâle gelir. Demokrasi derinleşmeden barış kalıcı olamaz. Barış kurulmadan demokrasi sağlıklı işlemez. Bu iki alan birbirine paralel ilerlemediğinde biri diğerini sürekli aşağı çeker.
Burada dengeyi belirleyen şey adalettir. Adaletsizlik karşısında sessiz kalanların, farkında olmadan o düzenin parçası haline geldiği unutulmamalıdır.
Sonuçta geriye şu kalır: Sözler ilerler, gerçeklik yerinde sayar. Ve insanlar bunu görür.
Bugün ihtiyaç duyulan şey aldatıcı cümleler değil, yeni adımlardır. Güven, açıklamalarla değil deneyimlerle oluşur. Toplumun görmek istediği şey, “durmak yok, yola devam” sözünün karşılığı olan gerçek bir harekettir.
Aksi hâlde ağızdan çıkan her “devam” kelimesi, frene biraz daha basıldığını hissettirir.
Barış cesaret ister; erteleme değil.
Barışın gerçekten başlaması için ambulansın hareket edip menziline ulaşması gerekir. Çünkü içinde bekleyen şey sadece geçmişin yaraları değil, geleceğin ihtimalidir.
