Bu yazı, yaklaşık on–on beş yıllık bir zaman dilimi boyunca Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarının son demini yaşamakta olduğuna dair söylemlerin sürekli canlı tutulduğu ve tekrarlandığı bir atmosferde şekillendi. İktidar kaybı ile politik tükeniş arasında çoğu zaman gözden kaçırılan farklara dikkat çekme ihtiyacı, yazının çıkış noktasını oluşturdu. Burada tartışılan temel mesele, politik tükenişin iktidarın otomatik olarak el değiştirmesine yol açmayabileceği; aksine, siyasal alanın tamamına yayılan daha derin (hatta daha travmatik) bir aşınmayı beraberinde getirebileceğidir. Metin, içinde bulunduğumuz zaman dilimi içinde bu tablonun halen devam ettiği gözleminden hareketle kaleme alındı.
Son yıllarda Türkiye’de siyasal iktidarın karşı karşıya olduğu temel mesele, klasik anlamda bir yönetim krizi olmanın ötesine geçti. Bu kriz, iktidarın politika üretme kapasitesindeki aşınma kadar, siyasal meşruiyetini yeniden üretme kabiliyetinde yaşadığı yapısal tıkanmadan da besleniyor. Ne var ki bu tıkanma, iktidar bloku tarafından dürüst bir siyasal muhasebeye konu edilmek yerine, sistematik bir görünmezlik stratejisi aracılığıyla yönetilmektedir. İktidar, tükenmişliği kabullenmek yerine, onu görünmez kılmayı; yönetememe hâlini siyasal bir tartışma konusu olmaktan çıkararak, muhalefetin eylem ve tahayyül alanını daraltmayı tercih etmektedir. Bu stratejinin merkezinde ise muhalefetin etkili bir siyasal aktör olma kapasitesinin sınırlandırılması ve seçmen nezdinde iktidarın gerçek ve güvenilir bir alternatifinin bulunmadığı iddiası yer almaktadır.
Bu bağlamda Türkiye’deki iktidar pratiği, modern siyaset bilimi literatüründe giderek daha fazla tartışılan bir vaziyete işaret etmektedir: Yönetme kabiliyetini yitirmeye başlayan iktidarlar, sorunlara çözüm üretmekten ziyade siyasal alanı daraltarak iktidarlarını muhafaza etme stratejisine yönelirler. Buradaki temel mesele, iktidarın başarısızlıklarını telafi edecek yeni ve ikna edici bir perspektif yaratmasından ziyade, alternatif siyasal tasarımların dolaşıma girmesini engelleyen bir siyasal evreni inşa etmesidir. Bu alternatifsizlik evreni, hukuki düzenlemelerden medya alanının kontrolüne, seçim süreçlerinden muhalefetin meşruiyetinin sürekli tartışmalı hâle getirilmesine kadar uzanan çok katmanlı bir yapı olarak işlemektedir.
İktidarın takip ettiği bu hat, “demokratik siyasal rekabet” varsayımlarını aşındıran bir rasyonaliteye tekabül eder. Siyasal alan, farklı projelerin yarıştığı bir zemin olmaktan çıkarak, iktidarın sürekliliğini garanti altına almayı amaçlayan bir denetim rejimine dönüşmektedir. Muhalefet, bu rejim içinde siyasal yön tayin edici bir aktör olarak değil yalnızca sayısal bir motif olarak var olabilir. Böylece iktidar, sorun çözme kapasitesindeki erozyonu görünmez hâle getirirken, siyasal sistemin yapısal krizini muhalefetin “kifayetsizliği” üzerinden yeniden sunmaktadır.
Bu stratejinin en belirgin boyutu, seçmen davranışının rasyonel tercihlerden ziyade korku ve belirsizlik ekseninde şekillendirilmesidir. İktidar, kendi performansını umut ve heyecan yüklü bir gelecek vaadi üzerinden değil, muhalefetin iktidara gelmesi hâlinde memleketin maruz kalacağı “travmatik kayıplar” üzerinden tanımlar. Bu vaziyetin, siyasal tercih alanını daraltan bir etki yarattığı söylenebilir. Seçmen, “daha iyi bir yönetim” ihtimali ile değil, “daha kötü bir senaryodan kaçınma” refleksiyle sandığa yönlendirilir. Alternatif fikri, umutla değil, istikrarsızlıkla özdeşleştirilir.
Bu noktada “alternatifsizlik” söylemi, yalnızca bir propaganda aracı değil, aynı zamanda bir yönetme tarzına dönüşmektedir. İktidar, kendisini vazgeçilmez bir aktör olarak konumlandırırken, siyaseti bir tercih alanı olmaktan çıkarıp bir mecburiyet düzenine dönüştürür. Bu düzen içinde iktidarın başarısızlıkları, olağanüstü koşulların ya da dışsal tehditlerin kaçınılmaz sonuçları olarak sunulurken, muhalefetin varlığı ise bu “milletin refahını ve huzurunu” tehlikeye atan bir unsur olarak nitelendirilir. Böylece siyasal sorumluluk, iktidarın üzerinden alınarak soyut tehdit söylemlerine yüklenir.
Türkiye’de siyasal rekabetin zayıflamasını yalnızca iktidarın tesis ettiği kurumsal yapı ve politik söylemle açıklamak tatmin edici olabilir mi? Aynı zamanda iktidar ile muhalefetin iç ve dış politika parametrelerinin birçok başlıkta birbirine oldukça yakın seyretmesi de bu tabloyu pekiştirmektedir. Türkiye’deki siyasal alanın demokratik normlara uygun bir biçimde şekillenmediği gerçeğini ihmal etmemek kaydıyla, ekonomi politikalarından güvenlik anlayışına, devletin merkezî yapısının korunmasından dış politika yönelimlerine kadar uzanan geniş bir alanda ortaya çıkan bu benzerlik, siyasal mücadeleyi farklı projelerin yarıştığı bir rekabetten ziyade aynı sınırlar içinde dolaşan bir tartışmaya dönüştürmektedir. Böyle bir durumda siyasal alan, alternatiflerin üretildiği bir zemin olmaktan çok aynı yörüngede hareket eden aktörlerin yer değiştirme ihtimaline indirgenir. Bu durum ise seçmen nezdinde gerçek bir alternatif fikrinin zayıflamasına yol açarak, iktidarın beslediği “alternatifsizlik” stratejisinin dolaylı biçimde güçlenmesine katkı sağlamaktadır.
Ne var ki Türkiye’de yaşanan siyasal tıkanmayı yalnızca iktidarın tükenişiyle açıklamak, tablonun en kritik boyutunun gözden kaçırılması riskini doğurabilir. Bu süreçte, siyasal muhalefet de en az iktidar kadar derin bir aşınma yaşamaktadır. Muhalefetin sorunu, yalnızca iktidarın baskınlığı değil; topluma ikna edici, tutarlı ve makul bir gelecek tasavvurunu üretmekte zorlanmasıdır. İktidar çözüm üretme kapasitesini yitirirken muhalefet de topluma yön gösterecek yeni bir siyasal perspektif geliştirememektedir. Böylece siyasal alan, biri tükenmiş ama yerinde kalan, diğeri ise yer değiştirme potansiyeline sahip olduğu hâlde yön duygusunu kaybetmiş, kurucu iddiasını askıya almış iki aktör arasında, hareketsiz bir dengeye kilitlenmektedir. Bu karşılıklı aşınma ve tükenme tablosu içinde iktidar, yönetme kapasitesini kaybettikçe siyaseti bir zorunluluk alanına hapsetmekte; muhalefet, bu daralmış alanın ötesine taşan yön duygusu sunmakta zorlanmaktadır. Siyasal alanın bizzat kendisinin daraldığı, hatta yer yer çöktüğü bu evrede rekabet yerini tekrara bırakırken, temsilin yerini alışkanlık, siyasal tahayyülün yerini ise yönetilebilir bir boşluk almaktadır. Böyle bir zeminde, siyaset, kurucu bir faaliyet olmaktan çıkarak idari bir süreklilik pratiğine dönüşür; alternatifsizlik, bir strateji olmanın ötesine geçer ve siyasal alanın çöküşünün en görünür semptomu haline gelir.
Ancak bu türden bir siyasal mimarinin sürdürülebilirliği pek mümkün olmaz. Muhalefetin kötürüm hâle gelmesi, iktidarın gerçek anlamda güçlenmesini sağlamaz; aksine siyasal sistemin adaptasyon kapasitesini zayıflatır. Alternatiflerin bastırıldığı bir ortamda iktidar, kendi hatalarını düzeltme ya da yeni toplumsal taleplere uyum sağlama imkanını da kaybeder. Bu durum, kısa vadede iktidarın sürekliliğini güvence altına alıyor gibi görünse de, uzun vadede politik ve yönetsel tıkanmayı derinleştirir.
Türkiye örneğinde gözlemlenen tam da bu paradokstur. İktidar, muhalefeti etkisizleştirerek kendi tükenmişliğini geciktirmeyi hedeflerken, siyasal alanın tamamını kendini tekrarlayan krize sürüklemektedir. Siyasal rekabetin askıya alındığı bu ortamda, kriz yönetilebilir bir “normal durum” gibi sunulmakta; yapısal sorunlar ise sürekli ertelenmektedir. Oysa ertelenen her kriz, daha karmaşık ve çözümü daha maliyetli bir biçimde geri dönmektedir.
Sonuç olarak, alternatiflerin sistematik biçimde dışlandığı ya danefessiz bırakıldığı bir siyasal düzen, sonunda yalnızca muhalefeti değil, iktidarın kendisini de kaçınılmaz bir biçimde çöküşe sürükler.
