Barış süreçleri çoğu zaman teknik başlıklar üzerinden tartışılır. Oysa asıl belirleyici olan, tarafların birbirini hangi statüyle gördüğüdür. “Statü meselesi” bu nedenle yalnızca hukuki ya da siyasi bir ayrıntı değil, barışın kalbine yerleşen temel bir sorudur. Türkiye’de ise bu mesele uzun süredir dogmatik bir tabu gibi ele alınmakta, konuşuldukça görünür ama çözülmedikçe ertelenen bir alana dönüşmektedir.
PKK’nin fesih kongresinin yıl dönümü vesilesiyle Kandil’den gelen açıklama, barış sürecinin artık niyet beyanlarıyla değil, somut adımlarla ilerlemesi gerektiğini yeniden görünür kıldı. Açıklama, hareketin attığı adımlarla devlet ya da iktidarın atmadığı adımlar arasındaki dengesizliğe işaret ederken, bu durumun sürdürülemez olduğuna dair güçlü bir uyarı da içeriyordu.
Tam bu noktada, Devlet Bahçeli’nin Demokratik Toplum ve Barış Süreci’ne ilişkin son çıkışı dikkat çekici, ancak aynı ölçüde ihtiyatla ele alınması gereken bir yerde duruyor. Bahçeli’nin, Abdullah Öcalan’ın statüsünün netleştirilmesi gerektiğini vurgulaması ve bu çerçevede “Barış Süreci ve Siyasal Koordinatörlük” gibi bir mekanizma önermesi, eğer ciddiyetle takip edilirse sürecin en kritik düğüm noktalarından birine doğrudan temas etmektedir. Çünkü mesele artık yalnızca diyalog kurulup kurulmadığı değildir; bu diyaloğun hangi statü ve hangi hukuki güvenceyle yürütüleceğidir. Kürt siyasi hareketi açısından bakıldığında, Abdullah Öcalan’ın statüsü teknik bir ayrıntı değil, müzakerenin kurucu unsuru olarak görülmektedir. Statüsü belirsiz bir aktör üzerinden yürütülen süreçler doğası gereği belirsizlik üretir; belirsizlik ise güveni aşındırır. Nitekim hem Kürt siyasi hareketi hem de Öcalan, bu meselenin bireysel bir mevki sorunu olarak ele alınamayacağını; aksine bunun Öcalan şahsında Kürt siyasi hareketinin ve Kürt halkının devlet nezdinde tanınmasıyla ilgili olduğunu sıklıkla vurgulamaktadır.
Dünya örnekleri de bu gerçeği açıkça ortaya koymaktadır. Hayırlı Cuma sürecinde İngiltere, yıllarca gayrimeşru saydığı aktörleri müzakerenin parçası haline getirerek statü meselesini aşabilmiştir. Kolombiya’da FARC ile yürütülen süreçte de devletin karşı tarafı resmen muhatap alması barışın önünü açan temel eşik olmuştur. Çatışma çözümü modellerinin büyük çoğunluğu benzer bir gerçeğe işaret eder: Barış süreçleri, karşı tarafı yok sayarak değil, tanıyarak ilerler. Tanımak ise kaçınılmaz olarak bir statü meselesini gündeme getirir.
Tam da bu nedenle Bahçeli’nin Öcalan’ın statüsüne dair vurgusu doğru yerden kurulmuş bir cümledir. Ancak bu cümlenin değeri, tekrar edilmesinde değil, hayata geçirilmesinde yatmaktadır. Nitekim Bahçeli daha önce de Öcalan’ın DEM Parti grubunda konuşmasından “umut hakkı”na, Selahattin Demirtaş’ın tahliyesinden kayyumlar meselesine kadar birçok başlıkta ezber bozan çıkışlar yapmış; ancak pratiğe gelindiğinde bu sözlerin karşılığının üretilemediği görülmüştür. Türkiye’de sorun artık neyin konuşulduğu değil, konuşulanın hayata geçirilip geçirilemediğidir.
Eğer statü meselesi cesaretle ele alınırsa, müzakere zemini güçlenir, toplumsal güven yeniden inşa edilir ve süreç gerçek bir istikamete kavuşur. Aksi halde, güçlü sözler zayıf adımlarla boşa düşer ve toplum nezdinde inandırıcılığını kaybeder.
Son dönemde dile getirilen bir başka yaklaşım da dikkat çekicidir: Bu tür kritik meselelerin referanduma götürülmesi gerektiğini savunan görüşler. İlk bakışta demokratik gibi görünen bu öneri, özünde ciddi bir sorun barındırır. Çünkü temel hak ve özgürlükler —ve daha da önemlisi insanlık değerleri— referandum konusu yapılamaz. Bunlar, insanlık tarihinin uzun mücadeleleri sonucunda güvence altına alınmış evrensel ilkelerdir; geçici ve konjonktürel çoğunluklara bırakılamaz.
Barış hakkını ve onunla doğrudan bağlantılı yaşam hakkını referanduma sunmak, bu tarihsel birikimden kopuş anlamına gelir. Dahası bu tür öneriler çoğu zaman çözüm üretmekten ziyade sorumluluğu ertelemenin ve meselenin özünü muğlaklaştırmanın bir aracına dönüşür.
Daha düne kadar barışı savunmanın dahi suç sayıldığı, insanların yargılandığı, cezaevine konulduğu, akademik hayatlarının sona erdirildiği bir sosyolojide; güvenlik eksenli politikaların toplumu keskin biçimde kutuplaştırdığı bir zeminde, böylesi bir öneride bulunmak baştan aşağı problemlidir. Bu konuda pek çok şey söylenebilir; ancak söyleyenlerin barış karşıtı ve Kürt meselesine dair olumsuz zihniyetlerini görünür kılmak daha açıklayıcıdır. Bu noktada, Amedspor’un şampiyonluk kutlamalarında yaşanan sahne, meselenin sosyolojik boyutunu çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır. Afrikalı bir futbolcunun, yalnızca sarı-kırmızı-yeşil renkler taşıdığı için Senegal bayrağını açmasının engellenmeye çalışılması, meseleyi anlatmak için neredeyse “fazla öğretici” bir örnek olmuştur.
Ortada ne yasaklı bir sembol ne de politik bir mesaj vardır; sadece bir futbolcunun kendi ülkesinin bayrağı… Buna rağmen ortaya çıkan refleks, bazı renklerin bağlamından bağımsız biçimde ne kadar “fazla anlam üretmeye açık” görüldüğünü göstermektedir. Belki de asıl mesele, görülen şeyden çok ona yüklenen anlamdır.
Bir yanda statü meselesini tartışan bir siyaset, diğer yanda en basit semboller karşısında dahi ortaya çıkan refleksler… Bu tablo, barışın neden hâlâ sağlam bir zemine oturamadığını açıkça ortaya koymaktadır. Bu aşamadan sonra soru aslında basittir: Barış, sürekli konuşulan ama ertelenen bir ihtimal olarak mı kalacak; yoksa nihayet inşa edilen bir gerçekliğe mi dönüşecek?
Barış ciddiyet ister. Cesaret ister. Tutarlılık ister.
Ama en çok da ertelenmeyen bir irade ister.
