Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) UNESCO tarafından 2008’de yayımlanan Tehlike Altındaki Diller Atlası’na göre Türkiye’de yok olmuş ya da yok olma tehlikesi altında 18 dil ve lehçe bulunuyor. Bu diller arasında Kürtçenin Kirmanckî lehçesi de yer alıyor.
Mezopotamya Ajansı’ndan Diren Yurtsever’in haberinde yer alan verilere göre, Kürtçe üzerine çalışan dernekler, kurumlar ve bazı üniversitelerde yürütülen çalışmalara rağmen Kirmanckî için tablo hala kaygı verici. Dil bilimciler ve saha çalışanlarına göre Kirmanckî’nin geleceği büyük ölçüde eğitim dili olarak yaygınlaşmasına bağlı.
Kirmanckî nerelerde konuşuluyor?
Kirmanckî, Zazakî, Dimilî ya da Kirdkî olarak da bilinen bir lehçe. En yoğun konuşulduğu yerler arasında Dersim, Bingöl ve Elazığ öne çıkıyor. Bunun dışında Kirmanckî’nin konuşulduğu başlıca iller ve ilçeler şöyle:
Diyarbakır: Kulp, Lice, Hani, Dicle, Ergani, Çüngüş, Çermik, Çınar, Hazro, Kocaköy, Eğil
Erzincan: Tercan, Çayırlı, İliç, Kemah, Üzümlü
Erzurum: Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale
Sivas: Kangal, Zara, Ulaş, Divriği, Hafik
Malatya: Pütürge, Arapgir
Kayseri: Sarız
Gümüşhane: Kelkit, Şiran
Kars: Selim
Ardahan: Göle
Muş: Varto
Bitlis: Mutki
Siirt: Baykan
Batman: Kozluk
Adıyaman: Gerger
Şanlıurfa: Siverek
Mardin: Derik
Tokat: Almus
İstanbul başta olmak üzere büyükşehirlerde de Kirmanckî konuşan nüfus bulunuyor.
Nüfus ve konuşur sayısı
Kirmanckî konuşanların sayısı kesin olarak bilinmiyor. Türkiye’de dil verisinin toplandığı son kapsamlı nüfus sayımı 1965 yılında yapıldı. Bu sayımda Kürtçe konuşanların oranı yüzde 7,7 (2 milyon 219 bin 502 kişi) olarak kaydedildi. Kirmanckî konuşanların sayısı ise 150 bin 644 olarak belirtilmişti. Bugün yapılan tahminlere göre Kirmanckî konuşan nüfus 2 ila 6 milyon arasında değişiyor.
Eğitim alanındaki durum
Kirmanckî için iki üniversitede bölüm bulunuyor:
Bingöl Üniversitesi Bingöl Üniversitesi: Zaza Dili ve Edebiyatı (32 öğrenci kontenjanı, 5 öğretim üyesi)
Munzur Üniversitesi Munzur Üniversitesi: Zaza Dili ve Edebiyatı (35 öğrenci kontenjanı, 2 öğretim üyesi)
Her iki bölümde de kontenjanlar dolu. Kirmanckî 2012’den bu yana seçmeli ders olarak okutuluyor. 2025 verilerine göre Türkiye genelinde 59 bin 362 öğrenci Kürtçe dersini seçti; bunların 8 bin 563’ü Kirmanckî lehçesini tercih etti.
Öğretmen yetersizliği
Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim Sen) Diyarbakır Şubesi verilerine göre Türkiye’de yalnızca 235 Kürtçe öğretmeni bulunuyor. Kirmanckî derslerinin verildiği okul sayısı oldukça sınırlı.
Sendikaya göre en az binin üzerinde Kürtçe öğretmeni atanmayı bekliyor. Ancak öğretmen yetersizliği, Kirmanckî’nin yaygınlaşmasının önündeki en temel engel olarak görülüyor.
Kent kent tablo
Bazı bölgelerde Kirmanckî yoğun konuşulmasına rağmen okul tercihi oldukça düşük. Veriler şu şekilde:
Şanlıurfa/Siverek: 20*30 öğrenci seçiyor
Diyarbakır: 15 okulda ders veriliyor, 8 Kirmanckî öğretmeni bulunuyor
Dersim: bazı okullarda yalnızca 1-2 öğretmen var, birçok okulda ders açılamıyor
Bingöl: 40’tan fazla okulun yalnızca 10’unda ders var
Muş: hiçbir okulda seçmeli ders olarak açılmıyor
Dernekler ve dil çalışmaları
Sivil toplum cephesinde ise Kirmanckîye yönelik çabalar daha görünür durumda. Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırma Derneği (MED-DER), Kürt Araştırmaları Derneği ve Kürt Dili Araştırma ve Geliştirme Derneği (MAZÊR) gibi kurumlar kurslar ve atölyeler düzenliyor. İstanbul’daki Kürt Araştırmaları Derneği her yıl yüzlerce katılımcıya Kirmanckî eğitimi verirken, Şanlıurfa Siverek’te Ziwan Kurd Derneği ve Ankara’da Anka Dil Kültür Sanat Derneği de benzer çalışmalar yürütüyor.
Yerel yönetimlerin durumu
Yerel yönetimlerde ise tablo parçalı. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nde sınırlı sayıda kurs devam ederken, bazı ilçe belediyelerinde öğrenci sayısının birkaç kişiyle sınırlı kaldığı görülüyor. Dersim’de ise kayyım sonrası belediye bünyesindeki dil kurslarının büyük ölçüde durduğu belirtiliyor.
Medyada görünürlük düşük
Medya alanında Kirmanckî’nin görünürlüğü daha da sınırlı. Newepel gazetesinin 2017’de yayınını sonlandırmasıyla birlikte Kirmanckî basın alanında önemli bir boşluk oluştu. Bugün JINNEWS ve Zazaki News gibi sınırlı dijital mecralar ile TRT Kurdî ve bazı televizyon kanallarındaki kısa programlar dışında düzenli yayın yapan bir yapı bulunmuyor. Radyo alanında ise Radyo Veng ve Munzur Radyo öne çıkıyor. (MA)
