ABD ile İran arasında aylardır devam eden çatışmalarda gerilim, son 24 saatte deniz taşımacılığı ve enerji altyapısına yayılarak tırmandı.
Gerilimin son hamlesi, ABD’nin İran’a ait 5 petrol tankerini hedef almasının ardından İran’ın misilleme saldırıları oldu. İran Devrim Muhafızları Ordusu, Ürdün’deki ABD güçlerinin kullandığı bir askeri üssün balistik füzelerle vurulduğunu, Hürmüz Boğazı’nda ise 2 ABD gemisi, 8 petrol tankeri ve 10 farklı gemi olmak üzere toplam 20 geminin hedef alındığını açıkladı.
ABD ve İran’ın karşılıklı saldırıları, dünyanın en önemli petrol geçiş güzergahlarından Hürmüz Boğazı’ndaki trafiğin de daha fazla sekteye uğramasına yol açıyor.
ABD 5 İran tankerini vurdu
8 Eylül gecesi ABD, İran’a ait 5 petrol tankerine saldırı düzenledi.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), saldırıların İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun son iki gün içinde bir ABD Donanması savaş gemisini iki kez balistik füzelerle hedef almasının ardından düzenlendiğini açıkladı.
CENTCOM, hedef alınan ABD savaş gemisinin saldırılardan kaçtığını, herhangi bir ABD personelinin yaralanmadığını bildirdi.
ABD güçlerinin Umman Körfezi‘nde M/T Kaviz, M/T Charminar, M/T Horizon 1 ve M/T Riesco isimli tankerler ile Hark Adası yakınındaki M/T Derya tankerini vurduğu açıklandı.
ABD, saldırı öncesinde tankerlerin mürettebatına gemileri terk etmeleri yönünde uyarıda bulunulduğunu belirtti.
CENTCOM, söz konusu tankerlerin Devrim Muhafızları ve bölgedeki müttefik silahlı grupların finansmanında kullanılan bir “gölge ağın” parçası olduğunu savundu.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da İran’ın ABD savaş gemilerini hedef almaya devam etmesi halinde tankerlerini kaybetmeye devam edeceği uyarısında bulundu.
İran’dan Ürdün’deki ABD üssüne füze saldırısı
ABD’nin tanker saldırısının ardından İran misilleme yaptı.
(İran’ın Ürdün’deki ABD üslerine füze saldırısı Suriye’nin başkenti Şam’dan görüntülendi, Izz Aldien Alqasem – Anadolu Ajansı )
Devrim Muhafızları, Ürdün’ün El Ezrak bölgesinde ABD güçlerinin kullandığı askeri üsse balistik füzelerle saldırı düzenlendiğini açıkladı.
İran saldırıda üsse ağır hasar verildiğini öne sürerken, Ürdün ordusu farklı bir tablo açıkladı.
Ürdün Silahlı Kuvvetleri, İran tarafından fırlatılan 20 balistik füzeden 18’inin hava savunma sistemleri tarafından engellenerek imha edildiğini, 2 füzenin ise yerleşim yerlerinden uzak bölgelere düştüğünü bildirdi.
Saldırıda can kaybı yaşanmadığı belirtildi.
ABD’li bir yetkili de İran saldırılarının etkisiz kaldığını ve bölgedeki tüm ABD askerlerinin durumunun iyi olduğunu açıkladı.
Misilleme Hürmüz Boğazı’na taşındı
İran’ın misillemesi bununla sınırlı kalmadı.
Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı’nda 2 ABD gemisi, 8 petrol tankeri ve 10 farklı geminin hedef alındığını açıkladı.
İran, gemilerin Hürmüz Boğazı’nda “yasaklı ve güvenli olmayan” bir bölgeden geçmeye çalıştığını savundu.
İran Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı’nın kontrol ve gözetiminin kendi deniz kuvvetlerinin elinde olduğunu belirtti.
İran ayrıca Bahreyn ve Kuveyt’teki limanların yakınında bulunan petrol tankerlerine tahliye uyarısı yaptı. Devrim Muhafızları Donanması, söz konusu tankerlerin ABD saldırılarına ortaklık yaptığı belirtilen ülkelerin limanlarına yakın oldukları gerekçesiyle hedef alınabileceğini duyurdu.
İran devlet televizyonu da ABD’nin Hark Adası yakınlarında bir petrol tankerini hedef almasının ardından Cask kenti kıyılarında iki petrol tankerinin daha vurulduğunu bildirdi. Tankerlerdeki personelin küçük teknelerle kıyıya taşındığı belirtildi.
Ancak bu saldırılara ilişkin bir doğrulama bulunmuyor.
İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO) da Hürmüz Boğazı’nda bir ticari geminin askeri faaliyetler sırasında “müdahaleye” maruz kaldığına ilişkin rapor aldığını açıkladı.
Hürmüz’de gemi trafiği düşüyor
Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim, deniz taşımacılığında da kendisini göstermeye başladı.
Reuters’ın gemi takip şirketi Kpler verilerine dayandırdığı bilgilere göre, 9 Eylül Salı günü Hürmüz Boğazı’ndan yalnızca 6 ticari yük gemisi geçti. Bu sayı bir önceki gün 9’du ve son 10 günlük ortalamanın yaklaşık yarısına denk geliyor.
Son 10 günlük ortalama günlük geçiş sayısı yaklaşık 12 olarak kaydedildi.
Reuters’a göre Hürmüz’den geçen gemi sayısındaki düşüş, bölgedeki saldırıların yanı sıra gemilerin güvenlik nedeniyle takip sistemlerini kapatabilmesinden de etkileniyor.
(Çok sayıda ticaret gemisi Hürmüz Boğazı’nda bekleyişini sürdürüyor, Fatemeh Bahrami – Anadolu Ajansı )
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve enerji taşımacılığının en kritik geçiş noktalarından biri. Bölgedeki çatışmaların büyümesi, petrol tankerlerinin güzergahlarını değiştirmesi veya geçişleri durdurması halinde küresel arz üzerinde ciddi baskı oluşması bekleniyor.
Suudi Arabistan da saldırıların hedefi oldu
Gerilim yalnızca İran-ABD hattında yaşanmadı.
İran destekli Husiler salı günü Suudi Arabistan’ın çeşitli kentlerine yönelik geniş çaplı bir saldırı düzenledi.
Reuters’a göre saldırılarda 73 kişi yaralandı ve bazı petrol tesislerinde yangın çıktı.
Husiler, Suudi Arabistan’ın güneyindeki Hamis Muşayt’taki bir hava üssü ile Abha, Necran ve Cizan’daki Suudi petrol şirketi tesislerini hedef aldıklarını açıkladı.
Suudi makamları saldırılarda kadın ve çocukların da yaralandığını bildirdi.
Husilerin saldırıları, Hürmüz Boğazı’nın yanı sıra Kızıldeniz’deki deniz taşımacılığı açısından da yeni bir risk oluşturuyor.
Reuters’ın aktardığı Kpler verilerine göre salı günü Babu’l Mendeb Boğazı’ndan 25 ticari gemi geçti. Bu sayı son 10 günlük yaklaşık 27 gemilik ortalamanın altında kaldı.
Hürmüz Boğazı neden kritik?
Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerin küresel piyasalar açısından temel nedeni, dünyanın önemli petrol ihracatçılarının bu güzergaha bağımlı olması.
İran savaşının başlamasından önce bölgeden günde yaklaşık 18 milyon varil petrol sevk edilirken, mevcut durumda Orta Doğu üreticilerinin küresel piyasalara ulaşan sevkiyatı yaklaşık 11 milyon varile geriledi.
Hürmüz’den geçen petrol miktarı da son günlerde ciddi biçimde düştü. Reuters’a konuşan Rystad Energy başekonomisti Claudio Galimberti, çatışmaların yeniden başlamasından önce Hürmüz’den günlük 8-9 milyon varil petrol geçtiğini, sonrasında akışın 2 milyon varilin altına indiğini ancak hareketli ortalamanın 4-5 milyon varil civarında olduğunu belirtti.
Bölgede alternatif güzergahlar kullanılsa da bu yollar Hürmüz’deki kaybı tamamen telafi edemiyor.
Petrol 100 dolar sınırında
ABD ile İran arasındaki son saldırılar enerji piyasalarında da doğrudan karşılık buldu.
Brent petrolün varil fiyatı çarşamba günü 100 dolar sınırına yaklaştı.
Reuters, Asya piyasalarının açılmasıyla birlikte Brent petrolün 100 dolara yaklaşmasının Orta Doğu’daki çatışmanın daha geniş bir bölgesel savaşa dönüşebileceği endişelerini artırdığını bildirdi.
Çarşamba sabahı erken işlemlerde Brent petrol 100 dolara yaklaşırken, ABD tipi Batı Teksas petrolü (WTI) da yükseldi. Asya piyasalarında yatırımcıların risk iştahı geriledi.
ABD borsaları da salı günü petrol fiyatlarındaki yükselişin etkisiyle değer kaybetti. S&P 500 yüzde 0,6, Dow Jones yüzde 1,2 ve Nasdaq yüzde 0,3 geriledi. Brent petrol gün içinde 99,50 dolara kadar çıktı.
Petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıkması, yalnızca akaryakıt fiyatları açısından değil, küresel enflasyon açısından da kritik görülüyor. Daha yüksek enerji maliyetlerinin ulaşım ve üretim giderlerini artırması, merkez bankalarının faiz politikalarını da etkileyebilecek bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Piyasalar neden 100 dolar eşiğine odaklandı?
Petrol fiyatlarının henüz kalıcı olarak 100 doların üzerine çıkmamasında bazı dengeleyici faktörler bulunuyor.
Körfez ülkeleri alternatif liman ve güzergahları kullanarak ihracatın bir bölümünü sürdürüyor. Mısır’ın Süveyş üzerinden kullanılan Sidi Kerir limanındaki ihracat da son aylarda önemli ölçüde arttı.
ABD, Kanada ve Guyana gibi OPEC dışı üreticilerin de bu yıl toplam üretimi günlük yaklaşık 1,4 milyon varil artırması bekleniyor. Çin’deki petrol talebinin gerilemesi ve ülkenin yüksek petrol stokları da fiyatların daha hızlı yükselmesini sınırlayan faktörler arasında.
Ancak fiziksel petrol piyasasında baskı daha belirgin.
Dubai ve Umman petrolünde spot primler yeniden yükselirken, dizel piyasasında da ciddi arz sıkışıklığı yaşanıyor. Bazı bankalar da çatışmaların sürmesi nedeniyle petrol fiyatı tahminlerini yukarı çekti.
Morgan Stanley, Brent petrolün 2026’nın son çeyreğinde ortalama 100 dolar seviyesinde olabileceğini öngörürken, Goldman Sachs da Aralık 2026 Brent tahminini 5 dolar artırarak 85 dolar seviyesine yükseltti. (Reuters, AA, ANKA)
